Nie nale\u017c\u0119 do widzek naiwnych albo wymagaj\u0105cych a\u017c tak, by do kina w ramach rozrywki i\u015b\u0107 z nadziej\u0105, \u017ce dostan\u0119 na przyk\u0142ad rewolucyjn\u0105 opowie\u015b\u0107 o wyzwoleniu kobiet. Ale skoro w\u0142a\u015bnie w ten spos\u00f3b promowany i opisywany w recenzjach jest najnowszy, walcz\u0105cy o najwa\u017cniejsze nagrody bran\u017cowe film Jorgosa Lanthimosa, to trudno uciec od rozmowy o tym strasznym genderze.<\/p>\n\n\n\n
Sukces zdeklasowanej przez\u00a0Biedne istoty\u00a0<\/em>w walce po Oscary\u00a0Barbie<\/em><\/a> pokaza\u0142, \u017ce feministyczny marketing \u2013 niezale\u017cnie od tego, czy faktycznie ma cokolwiek wsp\u00f3lnego z feminizmem \u2013 zwyczajnie si\u0119 op\u0142aca. Ba, potrafi \u2013 jak\u00a0opowiada\u0142a mi niedawno Paulina Zag\u00f3rska<\/a>\u00a0\u2013 sprzeda\u0107 niejedno g\u00f3wno w r\u00f3\u017cowym papierku.<\/p>\n\n\n\n Jednak \u2013 na co na \u0142amach Kulturpunkt zwraca uwag\u0119 Asja Baki\u0107<\/a> \u2013 najwa\u017cniejsza nagroda filmowa pow\u0119druje najprawdopodobniej do \u201enietypowej lalki Emmy Stone [kt\u00f3ra wciela si\u0119 w g\u0142\u00f3wn\u0105 bohaterk\u0119 filmu Lanthimosa \u2013 przyp. aut.], podczas gdy typowa Barbie, Margot Robbie, nie ma nawet nominacji w tej kategorii\u201d. Wiele os\u00f3b chwali wyb\u00f3r Akademii. Baki\u0107 uwa\u017ca, \u017ce nies\u0142usznie.<\/p>\n\n\n\n Sama mimo zami\u0142owania do r\u00f3\u017cu nie jestem entuzjastk\u0105 obrazu Grety Gerwig, ale zgadzam si\u0119 z przywo\u0142an\u0105 tu recenzentk\u0105, kt\u00f3ra pisze: \u201eGdyby jakim\u015b przypadkiem Biedne istoty<\/em> rzeczywi\u015bcie zaadaptowa\u0142y ksi\u0105\u017ck\u0119 szkockiego pisarza Alasdaira Graya, zrozumia\u0142abym i popar\u0142a t\u0119 pochwa\u0142\u0119, ale poniewa\u017c Lanthimos wykorzysta\u0142 tylko cz\u0119\u015b\u0107 tej powie\u015bci, i to najgorsz\u0105, nie mam innego wyj\u015bcia, jak by\u0107 niegrzeczn\u0105 lalk\u0105 pisz\u0105c\u0105 negatywn\u0105 recenzj\u0119 kiepskiego m\u0119skiego filmu artystycznego\u201d.<\/p>\n\n\n\n To chyba jest nas dwie, pani Baki\u0107.<\/p>\n\n\n\n Osobi\u015bcie nie zg\u0142osi\u0142abym jednak reklamacji osobom odpowiedzialnym za promocj\u0119 filmu, bo jeszcze przed kupnem bilet\u00f3w uwierzy\u0142am raczej tym opiniom, w kt\u00f3rych Biedne istoty<\/em>nazywano \u201eBarbie<\/em> dla intelektualist\u00f3w\u201d (cho\u0107 teraz widz\u0119, ile w tym por\u00f3wnaniu seksizmu). Inne rekomendacje przekonywa\u0142y mnie, by potraktowa\u0107 opowie\u015b\u0107 Lanthimosa jako filmowy eskapizm w najczystszej postaci. Nie mog\u0119 zaprzeczy\u0107 \u2013 \u015bwiaty w nim pokazywane, dzi\u0119ki pieczo\u0142owicie dopracowanym wizualnym zabiegom i staraniom kostiumograficzno-scenograficznej ekipy, rzeczywi\u015bcie przenosz\u0105 w inny wymiar.<\/p>\n\n\n\n Gwiazdor hip-hopolo, Mezo, do\u015bpiewa\u0142by, \u017ce to \u201ewymiar pozbawiony pancerza, w kt\u00f3ry codzienno\u015b\u0107 bezwzgl\u0119dnie uderza\u201d. Ale my\u015bl\u0119, \u017ce tragizm Lanthimosa polega na niemo\u017cno\u015bci pozbycia si\u0119 pancerza patriarchatu, cho\u0107 przez co najmniej po\u0142ow\u0119 seansu pr\u00f3buje nas przekona\u0107, \u017ce jest zupe\u0142nie odwrotnie i \u017ce oto jako m\u0119\u017cczyzna afirmuje na ekranie kobieco\u015b\u0107. Oczywi\u015bcie, \u017ce rozebran\u0105. Z kolei w wywiadach powtarza, \u017ce niezale\u017cnie od p\u0142ci i mimo k\u0142uj\u0105cej w oczy w filmie binarno\u015bci interesuje go przede wszystkim cz\u0142owiek.<\/p>\n\n\n\n Zanim zdo\u0142am zrozumie\u0107, \u017ce to bzdura, bawi\u0119 si\u0119 \u015bwietnie. Znakomita \u015bcie\u017cka d\u017awi\u0119kowa pie\u015bci moje uszy, malarskie sceny ciesz\u0105 oko. Godna podziwu gra aktorska pozwala zapomnie\u0107, \u017ce ogl\u0105dam tak dobrze mi znane twarze. To atuty nie do przecenienia.<\/p>\n\n\n\n Wierz\u0119 pokracznie poruszaj\u0105cej si\u0119 Emmie Stone, \u017ce jest Bell\u0105, istot\u0105 z m\u00f3zgiem dziecka i cia\u0142em matki tego\u017c. W Willemie Dafoe widz\u0119 dra Goodwina Baxtera i to nie tylko za spraw\u0105 charakteryzacji, cho\u0107 trzeba napisa\u0107, \u017ce jest ona kluczowa dla fabu\u0142y. Twarz i wn\u0119trzno\u015bci bohatera uleg\u0142y deformacji w ramach licznych eksperyment\u00f3w, kt\u00f3re przeprowadzi\u0142 na nim w\u0142asny ojciec, r\u00f3wnie\u017c naukowiec. Baxter to jednak bohater niezdolny do zrozumienia krzywdy, wyrz\u0105dzonej mu w imi\u0119 naukowych zdobyczy i potwierdzenia wielko\u015bci geniuszu jednostki. Nic zatem dziwnego, \u017ce idzie w \u015blady swego rodzica, by w laboratorium poddawa\u0107 przeszczepom i innym zabiegom kolejne stworzenia, a w ko\u0144cu powo\u0142a\u0107 do \u017cycia swoje najwybitniejsze dzie\u0142o \u2013 Bell\u0119.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce ona w ko\u0144cu zrozumie, co si\u0119 w\u0142a\u015bciwie sta\u0142o (zabrano jej wol\u0119 i wyb\u00f3r, bo przywr\u00f3cono do \u017cycia po tym, gdy jako ci\u0119\u017carna rzuci\u0142a si\u0119 w przepa\u015b\u0107), i przerwie ten \u0142a\u0144cuch \u2013 jak by nie patrze\u0107 \u2013 przemocy?<\/p>\n\n\n\n Zaspokoj\u0119 wasz\u0105 ciekawo\u015b\u0107: nie, nie zrobi tego, cho\u0107 teoretycznie uwalnia si\u0119 ze z\u0142otej klatki Baxtera, nazywanego przez ni\u0105 bogiem i tatusiem, by zosta\u0107 uwi\u0119zion\u0105 na statku (nie)mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3rym odbywa podr\u00f3\u017ce cz\u0119\u015bciowo na koszt Duncana Weddeburna (w tej roli nieust\u0119puj\u0105cy talentem Stone i Dafoe Mark Ruffalo), a potem w ma\u0142\u017ce\u0144stwie z rozs\u0105dku u boku Maxa McCandlessa (r\u00f3wnie\u017c uk\u0142ony dla wcielaj\u0105cego si\u0119 w niego Ramy\u2019ego Youssefa). Zw\u0142aszcza pierwszy z wybrank\u00f3w Belli (bo drugi si\u0119 bardzo dobrze kamufluje jako ten progresywny kole\u015b, kt\u00f3ry niby wie, co to raczkuj\u0105ce r\u00f3wnouprawnienie, a tak naprawd\u0119 \u015blinka mu cieknie na widok nagiej piersi) wydaje si\u0119 uciele\u015bnieniem toksycznej m\u0119sko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Bawidamek \u2013 cho\u0107 powinnam raczej napisa\u0107, \u017ce groomer \u2013 zabawiaj\u0105cy si\u0119 z nastolatk\u0105 w ciele doros\u0142ej kobiety, niekiedy (cho\u0107 zupe\u0142nie nie\u015bwiadomie) kruszy pomnik wystawiony \u015bwietno\u015bci swojej p\u0142ci i m\u00f3g\u0142by zwiastowa\u0107, \u017ce Lanthimos przeczyta\u0142 bell hooks i zrozumia\u0142, \u017ce patriarchat krzywdzi wszystkich. Ale Weddeburn nara\u017ca si\u0119 przy tym na \u015bmieszno\u015b\u0107, czyli co\u015b, czego \u201em\u0119scy m\u0119\u017cczy\u017ani\u201d boj\u0105 si\u0119 najbardziej.<\/p>\n\n\n\n Tak dzieje si\u0119 wtedy, gdy bohater okazuje si\u0119 cz\u0142owiekiem, a wi\u0119c kiedy po orgazmie \u2013 niespodzianka \u2013 nie ma wzwodu i kiedy dopuszcza do g\u0142osu uczucia. Feministka obeznana w teorii intersekcjonalnego feminizmu powiedzia\u0142aby, \u017ce nie s\u0105 to powody do kpin, a kwestie wymagaj\u0105ce normalizacji i zdj\u0119cia z m\u0119\u017cczyzn presji i l\u0119ku przed o\u015bmieszeniem. To na nim w\u0142a\u015bnie opiera si\u0119 uciskaj\u0105cy system dominacji silnych nad s\u0142abymi. R\u00f3wnie\u017c silnych m\u0119\u017cczyzn nad s\u0142abszymi m\u0119\u017cczyznami.<\/p>\n\n\n\n Lanthimos rozumie jednak d\u0105\u017cenie do r\u00f3wno\u015bci i feminizm jako kobiecy odwet na m\u0119\u017cczyznach i ob\u015bmianie niedowo\u017cenia m\u0119sko\u015bci, przy jednoczesnym staraniu si\u0119, by by\u0107 dok\u0142adnie tak\u0105 jak m\u0119\u017cczyzna. Ale mo\u017ce rzeczywi\u015bcie, gdy nie masz innych narz\u0119dzi, drwina staje si\u0119 jedyn\u0105 skuteczn\u0105 broni\u0105? Mo\u017ce w innych przypadkach. Tu, mimo \u017ce Wedderburn powinien wzbudza\u0107 nasz niesmak z uwagi na manipulacj\u0119, jakiej dopuszcza si\u0119 wzgl\u0119dem Belli, mamy chichota\u0107 z faktu, \u017ce facet ma emocje, z kt\u00f3rymi sobie nie radzi, i \u017ce nie staje mu po wytrysku (s\u0142ysza\u0142 pan kiedy\u015b o seksie pozapenetracyjnym, panie re\u017cyserze?).<\/p>\n\n\n\n M\u0105drali\u0144skiej i czepialskiej malkontentce w sobie powiedzia\u0142am jednak przy tej scenie, by wstrzyma\u0142a jeszcze konie os\u0105du. Mo\u017ce i Lanthimos robi kliszowe m\u0119skie kino, ale przecie\u017c raz po raz cz\u0119stuje widowni\u0119 swoj\u0105 kreatywno\u015bci\u0105, tworz\u0105c fascynuj\u0105cy i ba\u015bniowy wr\u0119cz obraz. Jednak \u2013 jak to w ba\u015bniach bywa \u2013 poza estetyk\u0105 tkwi w sztywnych ramach bardzo nienowoczesnej, nawet je\u015bli rzekomo si\u0119gaj\u0105cej po kobiec\u0105 emancypacj\u0119 i wyzwolenie seksualne opowie\u015b\u0107, kt\u00f3ra na dodatek \u2013 jak u Disneya \u2013 ko\u0144czy si\u0119 wy\u015bwiechtanym \u201ei \u017cyli d\u0142ugo i szcz\u0119\u015bliwie\u201d. Cho\u0107 nie ci, kt\u00f3rym Bella, na\u015bladuj\u0105c tatusia, b\u0119dzie przeszczepia\u0107 m\u00f3zgi.<\/p>\n\n\n\n Nie mog\u0119 pozby\u0107 si\u0119 wra\u017cenia, \u017ce Bella, cho\u0107 podejmuje najr\u00f3\u017cniejsze pr\u00f3by samostanowienia, jest tylko wytworem \u2013 z jednej strony oble\u015bnych i lolitkowych (bo przecie\u017c przez co najmniej po\u0142ow\u0119 filmu ogl\u0105damy de facto dziecko i nastolatk\u0119 w ciele doros\u0142ej kobiety) fantazji, a z drugiej \u2013 bardzo p\u0142ytkich intelektualnie m\u0119skich wyobra\u017ce\u0144 o tym, jak kobieta mo\u017ce budowa\u0107 swoj\u0105 podmiotowo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n P\u0142ytkich, bo ograniczonych do uprawiania seksu, co \u0142\u0105czy si\u0119 z do\u015b\u0107 powszechnym przekonaniem po stronie liberalnej, \u017ce \u2013 tu pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 cytatem z ksi\u0105\u017cki Asy. Czego mo\u017ce nauczy\u0107 nas aseksualno\u015b\u0107<\/em> \u2013 \u201epolityczny radykalizm jest powi\u0105zany z \u017cyciem seksualnym danej osoby\u201d. Jednocze\u015bnie lanthimosowska kobieco\u015b\u0107 jest dok\u0142adnie tym, co klasyczka Simone de Beauvoir rozumie przez drug\u0105, inn\u0105 p\u0142e\u0107, czyli zaprzeczeniem m\u0119sko\u015bci, wszystkim, co niem\u0119skie i przez to gorsze, w dodatku upupiane przez tak popularn\u0105 w kulturze inflantylizacj\u0119 (po\u0142\u0105czenie kobiety z figur\u0105 dziecka).<\/p>\n\n\n\n Bella, aby posmakowa\u0107 wolno\u015bci, musi by\u0107 m\u0119\u017cczyzn\u0105. Zachowywa\u0107 si\u0119 jak on, korzysta\u0107 z uznanych spo\u0142ecznie za m\u0119skie atrybut\u00f3w, p\u00f3j\u015b\u0107 w jego \u015blady i osi\u0105gn\u0105\u0107 dok\u0142adnie to samo, oraz wej\u015b\u0107 w patriarchaln\u0105 instytucj\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Gdyby to by\u0142 film historyczny, mo\u017ce by\u0142abym mniej krytyczna, bo XIX wiek nie dawa\u0142 wielu mo\u017cliwo\u015bci bezpiecznego \u017cycia poza zwi\u0105zkiem z m\u0119\u017cczyzn\u0105. Ju\u017c tak nie jest, a wysy\u0142anie bohater\u00f3w do przesz\u0142o\u015bci nie od dzi\u015b pozwala Lanthimosowi \u2013 jak pisze Aleksandra Krajewska<\/a> \u2013 \u201eunikn\u0105\u0107 otwartych deklaracji politycznych\u201d.<\/p>\n\n\n\n Ta sama autorka upiera si\u0119, by Biedne istoty<\/em> czyta\u0107 pozafeministycznie. Ale trudno ignorowa\u0107 kwestie p\u0142ci i nier\u00f3wno\u015bci, wiedz\u0105c, \u017ce przecie\u017c dorastanie i wybijanie si\u0119 na niezale\u017cno\u015b\u0107 m\u0119\u017cczyzny wygl\u0105da\u0142oby zupe\u0142nie inaczej ni\u017c to zaprezentowane u ton\u0105cej w falbankach i halkach, a przy tym pokazywanej nago nieproporcjonalnie cz\u0119\u015bciej ni\u017c m\u0119skie postaci Belli. Drugorz\u0119dne wtedy znaczenie mia\u0142aby na przyk\u0142ad uroda i cia\u0142o, stanowi\u0105ce w zasadzie jej najwa\u017cniejszy kapita\u0142.<\/p>\n\n\n\n Poza tym Lanthimos w \u017caden spos\u00f3b nie rozmywa r\u00f3\u017cnic genderowych, a wr\u0119cz je uwypukla, nie pozwalaj\u0105c g\u0142\u00f3wnej bohaterce przekroczy\u0107 determinizmu m\u0119sko-\u017ce\u0144skiego uk\u0142adu si\u0142. Bella \u2013 jak i kobiety dzi\u015b \u2013 mo\u017ce by\u0107 m\u0119\u017cczyzn\u0105, wk\u0142ada\u0107 spodnie i otrzymywa\u0107 z tego powodu korzy\u015bci, ale ju\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani pod \u017cadnym pozorem nie maj\u0105 prawa do sukienki, czyli wyj\u015bcia ze swoich r\u00f3l bez bycia uznanymi za niem\u0119skich, bez pos\u0105dzenia o \u015bmieszno\u015b\u0107 i tytu\u0142 kastrat\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Mimo \u017ce bohaterka kosztuje \u017cycia poza laboratorium, nie \u0142amie tego opresyjnego dla obu p\u0142ci podzia\u0142u. Nie zmienia rzeczywisto\u015bci, lecz powtarza los swojego ojca, emancypuj\u0105c si\u0119 w takich ramach, na jakie pozwalaj\u0105 jej m\u0119\u017cczy\u017ani, niespecjalnie potrafi\u0105c przy tym zaznaczy\u0107 ci\u0105gle \u0142amane w\u0142asne granice. Dlatego przecieram oczy ze zdumienia, gdy czytam w niekt\u00f3rych recenzjach, \u017ce Baxter to przyk\u0142ad dobrego i szanuj\u0105cego podmiotowo\u015b\u0107 dziecka rodzicielstwa, bo po latach trzymania \u201ec\u00f3rki\u201d w ukryciu puszcza j\u0105 wolno w podr\u00f3\u017c z (obcym i ewidentnie przedmiotowo j\u0105 traktuj\u0105cym) facetem.<\/p>\n\n\n\n S\u0142owem \u2013 zapo\u017cyczonym zn\u00f3w od Asji Baki\u0107 \u2013 w Biednych istotach<\/em>ogl\u0105damy nie nowoczesne ojcostwo, ale zabaw\u0119 m\u0119\u017cczyzn lalk\u0105 i dlatego \u201eczcimy Jorgosa Lanthimosa, a nie Gret\u0119 Gerwig\u201d, pozwalaj\u0105c sobie wm\u00f3wi\u0107, \u017ce Bella ma tylko dwie opcje \u2013 by\u0107 zabawk\u0105 lub facetem.<\/p>\n\n\n\n Warto doda\u0107, \u017ce bohaterka, gdy akurat nie jest t\u0105 zabawk\u0105, rozumie emancypacj\u0119 jako skrajny indywidualizm. Nie tworzy relacji i wsp\u00f3lnot, nie wie, co to kolektywizm, mimo zainteresowania socjalizmem w domu publicznym. Zawsze jest albo zale\u017cna od m\u0119\u017cczyzn, albo pr\u00f3buje by\u0107 ca\u0142kowicie samowystarczalna. S\u0142owem: reprezentuje feminizm (neo)liberalny. Albo patriarchat \u00e0 rebours \u2013 taki, kt\u00f3ry mo\u017ce si\u0119 zrealizowa\u0107 w odpowiednich warunkach klasowych, gdzie kwitn\u0105 nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142eczne. Nad tymi mo\u017ce co najwy\u017cej zap\u0142aka\u0107 i wyp\u0142ywaj\u0105cy z lito\u015bci b\u00f3l ukoi\u0107 skrajnie niem\u0105dr\u0105 filantropi\u0105<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Bella ma to szcz\u0119\u015bcie, \u017ce za pierwszym i drugim razem rodzi si\u0119 w uprzywilejowanym domu. I tam te\u017c ko\u0144czy. Nie obala figury ojca-stw\u00f3rcy-demiurga, ale sama \u2013 nie mog\u0105c, niczym w greckim micie, uwolni\u0107 si\u0119 od fatum \u2013 staje si\u0119 demiur\u017ck\u0105, kt\u00f3ra ma nam chyba u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce dr Baxter nie by\u0142 taki z\u0142y, bo wreszcie kogo\u015b, czyli Bell\u0119, pokocha\u0142 rodzicielsk\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105, a jego wysoce w\u0105tpliwa etycznie spu\u015bcizna spocznie w dobrych, bo nale\u017c\u0105cych do niej r\u0119kach.<\/p>\n\n\n\n Gdy wi\u0119c lanthimosowka lalka nie s\u0142u\u017cy akurat zabawie, ociepla wizerunek m\u0119\u017cczyzny, umo\u017cliwiaj\u0105c re\u017cyserowi snucie domys\u0142\u00f3w na temat w\u0142asny i swoich m\u0119skich bohater\u00f3w, a do tego pozwala przypi\u0105\u0107 sobie order feministy lub chocia\u017c ucywilizowanego m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry zauwa\u017cy\u0142, \u017ce kobiety \u2013 wow \u2013 bywaj\u0105 lud\u017ami.<\/p>\n\n\n\n Trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce Bella ma w sobie tak\u017ce co\u015b z filmowej figury Manic Pixie Dream Girl, czyli ekscentrycznej, tajemniczej i urzekaj\u0105cej bohaterki, kt\u00f3r\u0105 Katarzyna Czajka-Kominiarczuk opisuje jako \u201emieszank\u0119 m\u0105dro\u015bci \u017cyciowej, niezale\u017cno\u015bci i umiej\u0119tno\u015bci zachowania w sobie dziecka\u201d i kt\u00f3ra pojawia si\u0119 w filmie po to, by wydoby\u0107 z m\u0119\u017cczyzn pi\u0119kno, dobre cechy czy uczucia, jak w Zakochanym bez pami\u0119ci<\/em> czy Elizabethtown<\/em>. Stare, zna\u0142am. Naprawd\u0119 mo\u017cna by\u0142o to opowiedzie\u0107 inaczej.<\/p>\n\n\n\n Ale przecie\u017c nie wszystko musi by\u0107 o rewolucji. I ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie, bo gdyby Lanthimos j\u0105 projektowa\u0142, na zawsze utkn\u0119\u0142yby\u015bmy w tragicznym greckim micie.<\/p>\n\n\n\nWymiar niepozbawiony (patriarchalnego) pancerza<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Feminizm to nie odwet na m\u0119\u017cczyznach<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Wolno\u015b\u0107 znaczy m\u0119sko\u015b\u0107<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Emancypacja jako skrajny indywidualizm<\/strong><\/h3>\n\n\n\n