Adam Balcer:<\/strong>\u00a0To na pewno pora\u017cka, ale nie nazwa\u0142bym jej kl\u0119sk\u0105. W 2015 roku AKP zdoby\u0142a prawie 50 proc. g\u0142os\u00f3w w wyborach powszechnych. W tym roku, patrz\u0105c na wyniki wybor\u00f3w do rad prowincji, 32 proc. Spadek jest wi\u0119c bardzo wyra\u017any. To najs\u0142abszy wynik AKP w jej historii. W 2002 roku, gdy partia po raz pierwszy dosz\u0142a do w\u0142adzy, zdoby\u0142a, 34 proc. g\u0142os\u00f3w \u2013 wtedy by\u0142o to zupe\u0142nie inne ugrupowanie, od tego czasu zmieni\u0142o si\u0119 zdecydowanie na gorsze.<\/p>\n\n\n\n W marcu tego roku AKP po raz pierwszy przegra\u0142a jako partia. G\u0142\u00f3wna si\u0142a opozycji, centrolewicowa Partia Republika\u0144sko-Ludowa (CHP), uzyska\u0142a lepszy wynik. Niemniej formacja Erdo\u011fana zdoby\u0142a prawie jedn\u0105 trzeci\u0105 g\u0142os\u00f3w. W dodatku w 70 proc. prowincji startowa\u0142a wsp\u00f3lnie z ma\u0142\u0105, skrajnie prawicow\u0105 Parti\u0105 Narodowego Dzia\u0142ania (MHP), kt\u00f3ra wspiera w parlamencie rz\u0105d prezydenta. Bez nich AKP by nie rz\u0105dzi\u0142a. Wsp\u00f3lnie z MHP AKP ma blisko 40 proc. poparcia. A to ju\u017c sporo, bo pewnie b\u0119d\u0105 razem startowali w nast\u0119pnych wyborach parlamentarnych. Podsumowuj\u0105c: AKP otrzyma\u0142a bardzo mocny cios, na pewno si\u0119 po nim zachwia\u0142a, ale nie le\u017cy jeszcze na deskach.<\/p>\n\n\n\n Jak g\u0142\u0119boko opozycja \u201ewgryz\u0142a si\u0119\u201d w tereny kontrolowane wcze\u015bniej przez AKP?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Partia Sprawiedliwo\u015bci i Rozwoju straci\u0142a np. czwarte miasto w kraju, Burs\u0119, gdzie razem z przedmie\u015bciami mieszka ok. 3 mln os\u00f3b, wcze\u015bniej postrzegane jako konserwatywne i tradycyjne. Straci\u0142a te\u017c kilka \u015brednich miast \u2013 od 300 do 700 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 kt\u00f3re wcze\u015bniej przedstawia\u0142a jako \u201eprawdziw\u0105 Turcj\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n W Turcji mamy podobny podzia\u0142 jak w Polsce? Obszary poza du\u017cymi miastami g\u0142osuj\u0105 na prawicowo-populistyczn\u0105 AKP, a miasta na opozycj\u0119?<\/strong><\/p>\n\n\n\n W Turcji wygl\u0105da to troch\u0119 inaczej. Na po\u0142udniowym wschodzie kraju tradycyjnie dobre wyniki uzyskiwa\u0142y partie kurdyjskie. CHP mia\u0142a najwi\u0119ksze poparcie na wybrze\u017cu \u015br\u00f3dziemnomorskim i egejskim, w takich o\u015brodkach jak Adana, Antalya, Izmir, Mersin. W 2019 roku zdoby\u0142a stolic\u0119, Ankar\u0119 i Stambu\u0142 \u2013 a wi\u0119c miasto, kt\u00f3re z przedmie\u015bciami liczy 15 milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w, wi\u0119cej ni\u017c niejedno pa\u0144stwo UE.<\/p>\n\n\n\n W tym roku AKP straci\u0142a kilka bliskich wybrze\u017ca prowincji w zachodniej cz\u0119\u015bci kraju, gdzie wcze\u015bniej by\u0142a mocna, takie prowincje czy miasta \u015bredniej wielko\u015bci, jak Denizili czy Manisa, sk\u0105d pochodzi obecny lider CHP \u00d6zg\u00fcr \u00d6zel. Z drugiej strony, w takim mie\u015bcie jak \u015eanl\u0131urfa na po\u0142udniowym wschodzie kraju AKP przegra\u0142a ze skrajnie prawicow\u0105 islamistyczno-nacjonalistyczn\u0105 Parti\u0105 Nowego Dobrobytu (YRP).<\/p>\n\n\n\n Sk\u0105d ona si\u0119 wzi\u0119\u0142a na tureckiej scenie politycznej?<\/strong> <\/strong><\/p>\n\n\n\n Jej lider Fatih Erbakan to syn by\u0142ego premiera, obalonego w wyniku mi\u0119kkiego zamachu stanu Necmettina Erbakana. Erbakan senior w du\u017cej mierze wychowa\u0142 politycznie Erdo\u011fana. Ten, buduj\u0105c swoj\u0105 pozycj\u0119 jako lidera prawicy, zmarginalizowa\u0142 jednak swojego dawnego mentora.<\/p>\n\n\n\n YRP w zesz\u0142orocznych wyborach parlamentarnych startowa\u0142a wsp\u00f3lnie z AKP i popiera\u0142a Erdo\u011fana jako kandydata na prezydenta. W ci\u0105gu roku Fatih Erbakan, polityk znany ze swoich nieprzewidywalnych zachowa\u0144, zmieni\u0142 front, zerwa\u0142 koalicj\u0119, przeszed\u0142 do opozycji i zacz\u0105\u0142 atakowa\u0107 prezydenta z prawej flanki.<\/p>\n\n\n\n Erdo\u011fan jest poniek\u0105d sam sobie winny, on te\u017c gra\u0142 przecie\u017c islamistyczn\u0105 kart\u0105. Ostatnio przy okazji konfliktu w Gazie<\/a> \u2013 cho\u0107 na pocz\u0105tku biernie przygl\u0105da\u0142 si\u0119 sytuacji, to z czasem radykalnie podkr\u0119ci\u0142 retoryk\u0119. Nic dziwnego, \u017ce pojawi\u0142 si\u0119 kto\u015b, kto got\u00f3w by\u0142 si\u0119gn\u0105\u0107 po jeszcze ostrzejszy j\u0119zyk, atakuj\u0105c Erdo\u011fana jako \u201ezbyt mi\u0119kkiego\u201d. Swoje dla wzrostu poparcia skrajnej prawicy zrobi\u0142a te\u017c pandemia, kt\u00f3ra wzmocni\u0142a w Turcji popularno\u015b\u0107 teorii spiskowych, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d radykalnych \u015brodowisk prawicowych.<\/p>\n\n\n\n Nowa Partia Dobrobytu mo\u017ce w powa\u017cny spos\u00f3b zaszkodzi\u0107 AKP w d\u0142u\u017cszej perspektywie?<\/strong> <\/strong><\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b Partia Erdo\u011fana z pewno\u015bci\u0105 ma z ni\u0105 problem. W wielu wa\u017cnych dla AKP prowincjach w centrum i na wschodzie, gdzie le\u017c\u0105 miasta, partia b\u0119dzie potrzebowa\u0107 YRP jako koalicjanta. Dodajmy, \u017ce wspomniana skrajnie nacjonalistyczna MHP w niekt\u00f3rych prowincjach startowa\u0142a sama, konkuruj\u0105c z AKP, i w\u0142a\u015bnie tam cz\u0119sto radzi\u0142a sobie lepiej. Nie wiadomo wi\u0119c, czy nie b\u0119dzie pr\u00f3bowa\u0142a budowa\u0107 innych sojuszy ni\u017c z formacj\u0105 Erdo\u011fana na tych terenach.<\/p>\n\n\n\n AKP ma wi\u0119c poczucie politycznego obl\u0119\u017cenia. Z jednej strony wzrost si\u0142y centrolewicowej CHP, z drugiej k\u0142opoty na prawej flance. Do tego, jak zwykle, nie uda\u0142o si\u0119 wiele ugra\u0107 w regionach licznie zamieszkanych przez Kurd\u00f3w. Wi\u0119c gdyby takie wyniki powt\u00f3rzy\u0142y si\u0119 w wyborach parlamentarnych, to AKP mia\u0142aby problem. Prawdopodobnie straci\u0142aby w\u0142adz\u0119 albo aby j\u0105 utrzyma\u0107, musia\u0142aby szuka\u0107 porozumienia z radykalnymi islamistami i skrajn\u0105 prawic\u0105, co os\u0142abia j\u0105 w centrum i otwiera pole CHP i mniejszym partiom opozycji.<\/p>\n\n\n\n Co by\u0142o przyczyn\u0105 takich s\u0142abych wynik\u00f3w AKP? Czemu opozycji uda\u0142o si\u0119 teraz, a nie uda\u0142o si\u0119 w zesz\u0142ym roku, gdy posz\u0142a do wybor\u00f3w zjednoczona przeciw Erdo\u011fanowi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nie do ko\u0144ca zjednoczona. Skrajna lewica i partie kurdyjskie posz\u0142y osobno w jednym bloku. Mieli\u015bmy te\u017c sojusz dw\u00f3ch ma\u0142ych partii nacjonalistycznych, kt\u00f3rego kandydat zdoby\u0142 5 proc. g\u0142os\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b dobre wyniki CHP wynika\u0107 mog\u0105 z tego, \u017ce wyborcy uznali, \u017ce trzeba by\u0142o postawi\u0107 na najsilniejsz\u0105 parti\u0119 opozycji. Za tak\u0105 interpretacj\u0105 przemawia te\u017c s\u0142aby wynik Dobrej Partii \u2013 kt\u00f3ra po wyborach w zesz\u0142ym roku zerwa\u0142a sojusz z CHP. Partii Republika\u0144sko-Ludowej pomog\u0142a r\u00f3wnie\u017c wymiana lidera w listopadzie. Nowy przyw\u00f3dca, \u00d6zg\u00fcr \u00d6zel, jest bardziej dynamiczny od swojego poprzednika, Kemala K\u0131l\u0131\u00e7daro\u011flu. Pochodzi z \u201etradycyjnej\u201d tureckiej, sunnickiej prowincji i jest m\u0142odszy od Erdo\u011fana o 20 lat. CHP ma w tej chwili kilku mocnych lider\u00f3w, obok \u00d6zela trzeba tu jeszcze wymieni\u0107 burmistrz\u00f3w Stambu\u0142u i Ankary: Ekrema \u0130mamo\u011flu i Mansura Yava\u015fa.<\/p>\n\n\n\n Warto te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na wyj\u0105tkowo nisk\u0105 jak na Turcj\u0119 frekwencj\u0119, 78 proc. Wiem, \u017ce w Polsce \u201eniska frekwencja 78 proc.\u201d brzmi absurdalnie, ale w Turcji jest zupe\u0142nie inna kultura uczestnictwa w wyborach. Frekwencja z 31 marca by\u0142a najni\u017csza od 2004 roku. Jak mo\u017cna przypuszcza\u0107, jaka\u015b cz\u0119\u015b\u0107 wcze\u015bniejszych wyborc\u00f3w AKP, mniej zaanga\u017cowanych w dziel\u0105c\u0105 kraj polaryzacj\u0119 polityczn\u0105, zosta\u0142a w domach.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Co mo\u017ce zniech\u0119ci\u0107 do g\u0142osowania na parti\u0119, kt\u00f3r\u0105 wcze\u015bniej popiera\u0142, mniej zaanga\u017cowanego politycznie wyborc\u0119? Przede wszystkim gospodarka. W zesz\u0142ym roku inflacja spada\u0142a i do wybor\u00f3w w maju uda\u0142o si\u0119 j\u0105 zbi\u0107 do 40 proc. \u2013 zn\u00f3w, wiem, \u017ce w Polsce zdanie \u201euda\u0142o si\u0119 zbi\u0107 inflacj\u0119 do 40 proc.\u201d brzmi absurdalnie, ale taka by\u0142a skala tureckiego problemu z dro\u017cyzn\u0105<\/a>. Ludzie liczyli, \u017ce po wygranych wyborach AKP jako\u015b ustabilizuje sytuacj\u0119 gospodarcz\u0105, zahamuje wzrost cen. Zbyt d\u0142ugo jednak odk\u0142adano reformy i dzi\u015b inflacja wynosi w Turcji 67 proc. i wszystko wskazuje, \u017ce b\u0119dzie jeszcze rosn\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n Gdyby AKP nie kontrolowa\u0142a wi\u0119kszo\u015bci medi\u00f3w, s\u0105downictwa i kluczowych instytucji pa\u0144stwowych, kt\u00f3re wcze\u015bniej nie by\u0142y tak upolitycznione, pewnie zap\u0142aci\u0142aby za to wszystko znacznie wysok\u0105 cen\u0119 przy urnach. Ta kontrola utrzymuje j\u0105 na ringu. Na korzy\u015b\u0107 AKP dzia\u0142a to, \u017ce do nast\u0119pnych wybor\u00f3w parlamentarnych i prezydenckich s\u0105 jeszcze cztery lata. To daje jej czas na wyci\u0105gni\u0119cie wniosk\u00f3w, przegrupowanie si\u0119 i przygotowanie do starcia z opozycj\u0105.<\/p>\n\n\n\n A czy AKP nie zap\u0142aci\u0142a po prostu ceny za wodzowsk\u0105 struktur\u0119? Za brak silnych lokalnych lider\u00f3w?<\/strong><\/p>\n\n\n\n To te\u017c. To zawsze by\u0142a partia wodzowska, ale kiedy\u015b opr\u00f3cz Erdo\u011fana by\u0142o tam kilku zawodnik\u00f3w wagi ci\u0119\u017ckiej. Dzi\u015b mamy wodza otoczonego ch\u00f3rem klakier\u00f3w. W\u00f3dz jest w dodatku zu\u017cyty jako polityk. Rz\u0105dzi tak naprawd\u0119 od 2003 roku, ma ponad 70 lat. Dla Turk\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 m\u0142odszym spo\u0142ecze\u0144stwem ni\u017c Polacy \u2013 \u015brednia wieku wynosi 32 lata \u2013 Erdo\u011fan staje si\u0119 politykiem coraz bardziej anachronicznym, \u201edziadkowatym\u201d, zw\u0142aszcza na tle jego g\u0142\u00f3wnych rywali, maj\u0105cych po 40\u201350 lat.<\/p>\n\n\n\n Samorz\u0105dy maj\u0105 istotn\u0105 w\u0142adz\u0119 w Turcji? Kl\u0119ska AKP zmienia co\u015b znacz\u0105co w rachunku w\u0142adzy w kraju czy niespecjalnie?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Turcja jest pa\u0144stwem silnie scentralizowanym i samorz\u0105dy nie maj\u0105 zbyt du\u017cej w\u0142adzy. Na pewno znacz\u0105co mniejsz\u0105 ni\u017c w Polsce, nie wspominaj\u0105c o pa\u0144stwach federalnych.<\/p>\n\n\n\n Natomiast wa\u017cny by\u0142 polityczny wymiar tych wybor\u00f3w \u2013 bo to by\u0142 plebiscyt, kt\u00f3ry AKP przegra\u0142a przy frekwencji, kt\u00f3ra, cho\u0107 jak na Turcj\u0119 nie by\u0142a imponuj\u0105ca, to obiektywnie ci\u0105gle pozostawa\u0142a wysoka.<\/p>\n\n\n\n Jak w\u0142adza zareaguje na t\u0119 pora\u017ck\u0119?<\/strong><\/p>\n\n\n\n W\u0142adza ma trzy opcje: kija, marchewki i jakiego\u015b po\u0142\u0105czenia obu. Mo\u017ce wi\u0119c np. zacz\u0105\u0107 ogranicza\u0107 kompetencje samorz\u0105d\u00f3w albo robi\u0107 problemy z przekazywaniem pieni\u0119dzy tym kontrolowanym przez opozycj\u0119. Je\u015bli AKP b\u0119dzie pr\u00f3bowa\u0142a \u201ezje\u015b\u0107 przystawki\u201d ze skrajnej prawicy, je\u015bli sama b\u0119dzie si\u0119 przesuwa\u0142a z tego powodu w prawo, to tym bardziej b\u0119dzie autorytarna wobec opozycji. Taka polityka \u201eidziemy na rympa\u0142\u201d i \u201eza nami tylko \u015bciana\u201d mo\u017ce si\u0119 jednak odbi\u0107 na poparciu dla AKP w\u015br\u00f3d wyborc\u00f3w \u015brodka, zw\u0142aszcza tych z dotkni\u0119tych w ten spos\u00f3b miast.<\/p>\n\n\n\n Jest wi\u0119c opcja marchewki: pr\u00f3ba wyci\u0105gni\u0119cia ga\u0142\u0105zki oliwnej do opozycji, pogodzenia si\u0119 z utrat\u0105 du\u017cych i cz\u0119\u015bci \u015brednich miast oraz wypracowanie jakiego\u015b modelu wsp\u00f3\u0142pracy z ich opozycyjnymi w\u0142adzami. Erdo\u011fan zapowiada\u0142 co\u015b takiego po og\u0142oszeniu wybor\u00f3w. M\u00f3wi\u0142, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo przem\u00f3wi\u0142o, partia us\u0142ysza\u0142a jego g\u0142os i teraz to przepracuje. Oczywi\u015bcie w sytuacji daleko posuni\u0119tej polaryzacji tureckiego \u017cycia politycznego, gdzie bardzo wielu wyborc\u00f3w opozycji ma poczucie krzywdy wobec rz\u0105dz\u0105cej partii, dla wielu grup te zapewnienia by\u0142y kompletnie niewiarygodne.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna te\u017c \u0142\u0105czy\u0107 kij i marchewk\u0119. Istotnym czynnikiem jest gospodarka. W\u0142adza wie, \u017ce musi uspokoi\u0107 sytuacj\u0119 gospodarcz\u0105, a przykr\u0119canie \u015bruby i rozprawa z opozycj\u0105 to nie jest co\u015b, co \u015bci\u0105ga inwestycje i zadowala rynki oraz sprzyja rozwojowi miejscowego biznesu. Kluczowe jest pytanie, na ile Erdo\u011fan jest dzi\u015b zdolny do refleksji nad tym, co znaczy\u0142a ta \u017c\u00f3\u0142ta kartka od spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n Pora\u017cka z 31 marca nie wyzwoli w partii dyskusji o tym, czy Erdo\u011fan jest przysz\u0142o\u015bciowym przyw\u00f3dc\u0105?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jakby\u015bmy prywatnie porozmawiali z wieloma dzia\u0142aczami AKP, zw\u0142aszcza m\u0142odszymi, to pewnie us\u0142yszeliby\u015bmy, \u017ce maj\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci. W 2028 roku, gdy odb\u0119d\u0105 si\u0119 kolejne wybory, Erdo\u011fan b\u0119dzie mia\u0142 74 lata. On sam ma problem z ponownym kandydowaniem. Wybory musia\u0142yby by\u0107 przedterminowe, ale taka opcja wymaga samorozwi\u0105zania parlamentu, a do tego konieczne jest poparcie 60 proc. wszystkich pos\u0142\u00f3w. AKP z satelitami kontroluje nieco ponad po\u0142ow\u0119 miejsc. Mo\u017cliwe, \u017ce Erdo\u011fan b\u0119dzie pr\u00f3bowa\u0142 nagi\u0105\u0107 prawo, np. odbieraj\u0105c mandaty Kurdom, co mo\u017ce wkurzy\u0107 wielu Turk\u00f3w. W najgorszym wypadku wystawi tureck\u0105 wersj\u0119 Miedwiediewa, a sam b\u0119dzie kierowa\u0142 kampani\u0105 z tylnego siedzenia. To b\u0119dzie wielkie wyzwanie dla AKP, bo opozycj\u0119 poprowadzi do boju kilku charyzmatycznych lider\u00f3w w \u015brednim wieku.<\/p>\n\n\n\n W AKP, partii o bardzo hierarchicznej strukturze, dzia\u0142aj\u0105cej na zasadzie klientelistycznej, jest te\u017c wiele os\u00f3b, kt\u00f3re w pewnym momencie kariery zacz\u0119\u0142y zderza\u0107 si\u0119 ze szklanym sufitem i czuj\u0105 si\u0119 sfrustrowane. Wi\u0119c im s\u0142absze b\u0119d\u0105 sonda\u017ce, tym silniejsze stan\u0105 si\u0119 g\u0142osy wyra\u017caj\u0105ce w\u0105tpliwo\u015bci wobec przyw\u00f3dztwa Erdo\u011fana. Mimo to wydaje mi si\u0119 bardzo ma\u0142o prawdopodobne, by ktokolwiek inny m\u00f3g\u0142 sta\u0107 na czele AKP w wyborach w 2028 roku.<\/p>\n\n\n\n Wybory mog\u0105 otworzy\u0107 drog\u0119 do odwrotu Turcji z autorytarnej \u015bcie\u017cki?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Po wymierzonym w Erdo\u011fana nieudanym zamachu stanu z 2016 roku sytuacja w Turcji radykalnie si\u0119 pogorszy\u0142a. Freedom House w swojej klasyfikacji relegowa\u0142 j\u0105 nawet do grupy pa\u0144stw niewolnych. W ostatnich latach mamy jednak do czynienia z pewn\u0105 odwil\u017c\u0105, co te\u017c wida\u0107 w mi\u0119dzynarodowych rankingach. Mo\u017cna wi\u0119c \u017cywi\u0107 pewn\u0105 nadziej\u0119, \u017ce Turcja ponownie stanie si\u0119 krajem cz\u0119\u015bciowo wolnym. By\u0107 mo\u017ce ostatnie wybory pokaza\u0142y, \u017ce jest jednak re\u017cimem hybrydowym, \u0142\u0105cz\u0105cym demokratyczne i autorytarne elementy albo tzw. autorytaryzm wyborczy.<\/p>\n\n\n\n AKP mo\u017ce przegra\u0107 nast\u0119pne wybory?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Mo\u017ce. D\u0142ugoterminowy trend jest wyra\u017any: poparcie dla tej partii spada. Bardzo ma\u0142o prawdopodobne jest, by dzi\u015b AKP by\u0142a w stanie zdoby\u0107, jak 10 lat temu, blisko po\u0142ow\u0119 g\u0142os\u00f3w. Jest to zwi\u0105zane z przemianami spo\u0142ecznymi i demograficznymi. Gdyby wybory odbywa\u0142y si\u0119 tylko w\u015br\u00f3d ludzi do 35. roku \u017cycia, pora\u017cka AKP by\u0142aby znacz\u0105co wi\u0119ksza.<\/p>\n\n\n\n AKP ma jednak sw\u00f3j \u017celazny, to\u017csamo\u015bciowy elektorat, kt\u00f3ry jej nie porzuci, je\u015bli nie dojdzie do jakich\u015b nadzwyczajnych skandali. Partia w nast\u0119pnych wyborach nie poniesie zupe\u0142nej pora\u017cki, ale jej poparcie mo\u017ce spa\u015b\u0107 do 25\u201330 proc. Je\u015bli Erdo\u011fan stanie si\u0119 symbolem tej pora\u017cki, to AKP mo\u017ce czeka\u0107 bardzo g\u0142\u0119boka zmiana.<\/p>\n\n\n\n Erdo\u011fan nie b\u0119dzie odczuwa\u0142 pokusy, by poradzi\u0107 sobie z opozycj\u0105, id\u0105c dalej w autorytaryzm?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce w desperacji si\u0119gnie po podobne \u015brodki. Ale sama AKP wie, do jakiego kryzysu mo\u017ce doprowadzi\u0107 taka polityka w silnie spolaryzowanym kraju, gdzie wielu ludzi ma legalnie lub nie do ko\u0144ca legalnie bro\u0144.<\/p>\n\n\n\n To nie przypadek, ale z\u0142o\u017cone uwarunkowania spo\u0142eczne, etniczne, kulturowe itd. sprawi\u0142y, \u017ce Turcja nie zmieni\u0142a si\u0119 w zamkni\u0119ty autorytaryzm. W Polsce cz\u0119sto por\u00f3wnuje si\u0119 Turcj\u0119 z Rosj\u0105, a Erdo\u011fana z Putinem. To s\u0105 nietrafione por\u00f3wnania. Zobaczmy, jak wygl\u0105da\u0142y ostatnie wybory prezydenckie w Rosji<\/a>: przecie\u017c tam ju\u017c nawet nie starano si\u0119 utrzymywa\u0107 pozor\u00f3w, \u017ce jest jaka\u015b realna demokratyczna minikonkurencja, nie dopuszczono \u017cadnego kandydata, kt\u00f3ry by\u0142by jakkolwiek realnie opozycyjny wobec Putina. To zupe\u0142nie inna sytuacja ni\u017c w Turcji.<\/p>\n\n\n\n Czy pora\u017cka w wyborach lokalnych jako\u015b \u201eutemperuje\u201d bardzo asertywn\u0105 polityk\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 Erdo\u011fana?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Turcj\u0119 zn\u00f3w por\u00f3wnuje si\u0119 pod tym wzgl\u0119dem do Rosji. To prawda, \u017ce \u2013 podobnie jak Rosja \u2013 jest to kraj asertywny, czasem zdolny do interwencji zbrojnych w innych pa\u0144stwach albo wsparcia sojusznik\u00f3w tocz\u0105cych wojn\u0119, jak ostatnio Azerbejd\u017can. Ale Turcja tyle\u017c potrafi si\u0119 z kim\u015b pok\u0142\u00f3ci\u0107, co potem pogodzi\u0107 i z jastrz\u0119bia zmieni\u0107 si\u0119 w go\u0142\u0105bka. Nie przypadkiem nie znajdziemy w ostatnich dekadach przyk\u0142adu tureckiej pe\u0142noskalowej inwazji na s\u0105siada.<\/p>\n\n\n\n Polityk\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 Erdo\u011fana bardziej ni\u017c wynik wybor\u00f3w lokalnych b\u0119dzie ogranicza\u0107 sytuacja gospodarcza, konieczno\u015b\u0107 opanowania inflacji i kursu liry.<\/p>\n\n\n\n Natomiast Turcja niew\u0105tpliwie jest mocarstwem regionalnym, kt\u00f3re rozwija sw\u00f3j przemys\u0142 obronny, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c z zagranicznymi partnerami. A mocarstwa regionalne graj\u0105 ostrzej. Je\u015bli Erdo\u011fana zast\u0105pi inna ekipa, to bardziej demokratyczna, kt\u00f3ra pewnie b\u0119dzie prowadzi\u0142a mi\u0119dzynarodow\u0105 gr\u0119 w subtelniejszy spos\u00f3b, ale nie zrezygnuje z przekonania, \u017ce Turcja jest by\u0142ym imperium, dzi\u015b mocarstwem regionalnym i jej polityka zagraniczna musi to odzwierciedla\u0107.<\/p>\n\n\n\n **<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/edceah5uf5z.exactdn.com\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/EN_Co-funded-logo.png?strip=all&lossy=1&sharp=1&resize=312%2C70&ssl=1\"){kind=logo}
<\/figure>\n\n\n\n