{"id":36657,"date":"2024-02-23T14:00:17","date_gmt":"2024-02-23T13:00:17","guid":{"rendered":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/?post_type=article&p=36657"},"modified":"2024-09-06T16:38:14","modified_gmt":"2024-09-06T14:38:14","slug":"niekonczace-sie-lekcje-wojny","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/article\/niekonczace-sie-lekcje-wojny\/","title":{"rendered":"Nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 lekcje wojny"},"content":{"rendered":"\n

Jak mo\u017cemy nauczy\u0107 si\u0119 \u017cy\u0107 obok brutalnych \u015bmierci, masowych grob\u00f3w oraz wiedzy o gwa\u0142tach i torturach? Szukaj\u0105c odpowiedzi na to pytanie, jeszcze przed inwazj\u0105 Rosji na Ukrain\u0119 na pe\u0142n\u0105 skal\u0119, ale ju\u017c po okupacji Krymu i wojnie we wschodniej Ukrainie, Nikita Kadan zasugerowa\u0142, by „mierzy\u0107 sztuk\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 wzgl\u0119dem do\u0142u egzekucyjnego<\/a>„. Artysta napisa\u0142: „Mamy wsp\u00f3lne ko\u015bci. Nasz szkielet jest podzielony i u\u0142o\u017cony w do\u0142ach w Donbasie i Syrii, w Sandarmokh w Karelii, na dawnej ulicy Janowskiej we Lwowie, na ka\u017cdym kontynencie, ponad liniami granic pa\u0144stwowych biegn\u0105cych przez powierzchni\u0119 ziemi. To jest tajemnicza jedno\u015b\u0107 \u015bwiata. \u0141\u0105czy nas wielka Mi\u0119dzynarod\u00f3wka Ko\u015bci, \u015bwiatowe zgromadzenie poch\u00f3wk\u00f3w. Jeste\u015bmy zjednoczeni w braterskich i siostrzanych grobach”.\n\n\n\n

W wizji Kadana przemoc, kr\u0119c\u0105c si\u0119 w k\u00f3\u0142ko, rozbija pr\u00f3\u017cno\u015b\u0107 sztuki, tworz\u0105c coraz wi\u0119cej do\u0142\u00f3w egzekucyjnych i masowych grob\u00f3w, kt\u00f3re czasami zamieniaj\u0105 si\u0119 w miejsca pami\u0119ci, a innym razem nie. W obliczu historii sztuka zyskuje konkretny cel: dawa\u0107 \u015bwiadectwo horroru, czyni\u0105c go namacalnym, nadaj\u0105c mu sens. Sztuka, w ramach tej misji, mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 narz\u0119dziem solidarno\u015bci w „\u015bwiatowym zgromadzeniu poch\u00f3wk\u00f3w”.\n\n\n\n

Aby m\u00f3c zajrze\u0107 do do\u0142u egzekucyjnego, potrzeba odwagi, by stan\u0105\u0107 twarz\u0105 w twarz nie tylko z ofiarami, ale tak\u017ce ze sprawcami, a niekiedy rozpozna\u0107 w\u0142asny nar\u00f3d. Refleksja Kadana, napisana podczas opracowywania serii rysunk\u00f3w na temat pogromu lwowskiego z 1941 roku, zbieg\u0142a si\u0119 w czasie z kolejn\u0105 rund\u0105 rozliczenia Ukrainy z jej histori\u0105, w kt\u00f3rej nie brakowa\u0142o zar\u00f3wno ofiar, jak i sprawc\u00f3w. Ofiary zosta\u0142y rozpoznane, a sprawc\u00f3w unikano. W tym czasie Ukraina \u017cy\u0142a ju\u017c wojn\u0105 i brutalnymi zgonami: na pocz\u0105tku 2014 roku w Kijowie, a p\u00f3\u017aniej na wschodzie kraju. Jednak jeszcze dwa lata temu wszystkie te \u015bmierci by\u0142y w jaki\u015b spos\u00f3b oddalone – niekt\u00f3re w czasie, inne w przestrzeni. <\/p>\n.\n\n\n

W 2023 roku, rozmawiaj\u0105c o sztuce w odniesieniu do wojny, kuratorki Asya Tsisar i Natasha Chychasova podzieli\u0142y si\u0119 spostrze\u017ceniem: „Jeste\u015bmy teraz bardzo podobni do tych m\u0119\u017cczyzn i kobiet z Krymu i Donbasu, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali wyja\u015bni\u0107 co\u015b reszcie Ukrai\u0144c\u00f3w w 2014 roku. Ale nie mogli\u015bmy si\u0119 nawzajem us\u0142ysze\u0107, poniewa\u017c ich b\u00f3l by\u0142 tak intensywny, a nasza percepcja tak odleg\u0142a. Po 24 lutego ca\u0142a Ukraina zamieni\u0142a si\u0119 w Donbas. A teraz jest ca\u0142y \u015bwiat, lub powiedzmy „wyimaginowana Europa”, kt\u00f3rej staramy si\u0119 wyja\u015bni\u0107, przez co przechodzimy.” <\/p>\n\n\n\n

Jak wi\u0119c nauczy\u0107 si\u0119 \u017cy\u0107 obok brutalnych \u015bmierci, gdy staj\u0105 si\u0119 one codzienn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, a jednocze\u015bnie pr\u00f3bowa\u0107 wyja\u015bni\u0107 \u015bwiatu, przez co przechodzimy? Oba zadania s\u0105 niemo\u017cliwe, a jednak wci\u0105\u017c nieuniknione, nieuchronne. Oba pytania s\u0105 tym, co nap\u0119dza artyst\u00f3w na Ukrainie od 2022 roku. Wewn\u0105trz tych dw\u00f3ch obaw znajduje si\u0119 wiele innych, kt\u00f3re jeszcze dwa lata temu zosta\u0142yby uznane za niepilne, odroczone, a nawet ca\u0142kowicie nieistotne. Ten ciasny w\u0119ze\u0142 pyta\u0144 nieustannie narasta. A teraz, gdy wszystko, w tym sztuka, jest mierzone z do\u0142ami egzekucyjnymi, wszystko jest pilne i nic nie jest odroczone.\n\n\n\n

Nadawanie sensu 'wszystkiemu’<\/h4>\n\n\n\n

Nieca\u0142e dwa lata temu napisa\u0142em, \u017ce sztuk\u0119 na Ukrainie definiuje cisza: „Kultura ukrai\u0144ska jest dzi\u015b pustk\u0105 wype\u0142nion\u0105 pustymi przestrzeniami, kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142o wype\u0142ni\u0107 ksi\u0105\u017ckami, wystawami i spektaklami, kt\u00f3re si\u0119 nie wydarzy\u0142y – i najprawdopodobniej nie wydarz\u0105 si\u0119 przez d\u0142ugi czas.<\/a>” W og\u0142uszaj\u0105cym szoku pierwszych miesi\u0119cy po inwazji, fantomowy b\u00f3l rzeczy zaplanowanych, przygotowanych lub wyobra\u017conych – element\u00f3w „normalnego \u017cycia”, kt\u00f3re powinny by\u0142y powr\u00f3ci\u0107 wkr\u00f3tce po nieuchronnym ukrai\u0144skim zwyci\u0119stwie – by\u0142 nadal intensywny. Ju\u017c wiosn\u0105, po wyzwoleniu obwodu kijowskiego, po Buczy, Irpieniu i Czernihowie, sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce nic nie wr\u00f3ci w najbli\u017cszym czasie. Po dw\u00f3ch latach wojny sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce poprzednie \u017cycie ju\u017c nigdy nie wr\u00f3ci. Kiedykolwiek si\u0119 sko\u0144czy, ta wojna zmieni nas na zawsze. To inne \u017cycie b\u0119dzie wymaga\u0142o zrozumienia i troski. I najwyra\u017aniej b\u0119dzie wymaga\u0142o pewnych intelektualnych po\u015bwi\u0119ce\u0144.\n\n\n\n

W bardzo intymnej rozmowie nagranej jesieni\u0105 2023 r. ukrai\u0144skie re\u017cyserki filmowe Iryna Tsilyk i Maryna Stepanska podzieli\u0142y si\u0119 swoimi obawami, \u017ce temat wojny „trzyma wszystkich jako zak\u0142adnik\u00f3w” i nie zniknie w najbli\u017cszym czasie. M\u00f3wi\u0142y o „cmentarzysku pomys\u0142\u00f3w”, kt\u00f3re nigdy nie zostan\u0105 zrealizowane, poniewa\u017c nie odpowiadaj\u0105 na potrzeby rzeczywisto\u015bci w „nowych czasach”. Ale jakie s\u0105 te nowe potrzeby? Czy radykalnie ograniczaj\u0105 wolno\u015b\u0107 my\u015bli, ekspresji lub tworzenia? Czy otwieraj\u0105 nowe horyzonty, stawiaj\u0105c wyzwania niewyobra\u017calne przed wojn\u0105? Czy przynosz\u0105 poczucie pilno\u015bci niewidocznych lub zaniedbanych kwestii? A mo\u017ce wszystkie powy\u017csze jednocze\u015bnie i trwaj\u0105 nadal, mimo \u017ce „chcieliby\u015bmy, aby to si\u0119 nigdy nie wydarzy\u0142o”?\n\n\n\n

W 2023 roku ukrai\u0144skie dziennikarki Nataliya Gumenyuk i Angelina Kariakina uruchomi\u0142y podcast Koly vse maye znachennya<\/em>, kt\u00f3ry ma pi\u0119kne podw\u00f3jne znaczenie: „kiedy wszystko ma znaczenie” i „kiedy wszystko ma sens”. Wraz z czo\u0142owymi intelektualistami z Ukrainy i innych kraj\u00f3w, zastanawiaj\u0105 si\u0119 nad ruchem geopolitycznych p\u0142yt tektonicznych spowodowanych wojn\u0105 na Ukrainie i nad tym, jak ta wojna zmienia nie tylko Ukrain\u0119, ale tak\u017ce ca\u0142y \u015bwiat. Tytu\u0142 dok\u0142adnie oddaje potrzeby nowych czas\u00f3w, w kt\u00f3rych wszystko – dos\u0142ownie wszystko – ma znaczenie i musi mie\u0107 sens. Teraz nic nie mo\u017ce by\u0107 od\u0142o\u017cone na p\u00f3\u017aniej lub pomini\u0119te, je\u015bli te czasy maj\u0105 by\u0107 w pe\u0142ni zrozumiane.<\/p>\n\n\n\n

W sw\u00f3j do\u015b\u0107 przewrotny spos\u00f3b wojna radykalnie przesun\u0119\u0142a horyzonty. Z pocz\u0105tkowego strachu przed pustk\u0105 powsta\u0142a polifonia g\u0142os\u00f3w pr\u00f3buj\u0105cych nada\u0107 wszystkiemu sens. O czym oni m\u00f3wi\u0105? Czym jest to wszystko?\n\n\n\n

Przemoc i wsp\u00f3\u0142czucie<\/h4>\n\n\n\n

Po pierwsze, jak \u017cy\u0107 obok brutalnych \u015bmierci, wiedz\u0105c, \u017ce mo\u017cesz by\u0107 nast\u0119pny? Co wi\u0119cej, jak nada\u0107 sens nie tylko tym \u015bmierciom, ale tak\u017ce w\u0142asnemu \u017cyciu? Intensywna debata, wywo\u0142ana w ukrai\u0144skim spo\u0142ecze\u0144stwie po 2014 r. i zaostrzona po 2022 r., stawia „etyk\u0119 walki” przeciwko „etyce \u017cycia”. \u017bycie, jego warto\u015bci, struktury spo\u0142eczne i umowy spo\u0142eczne s\u0105 nieustannie renegocjowane, aby walka mia\u0142a sens: uporczywe, zbiorowe poszukiwanie dok\u0142adnych i cz\u0119sto praktycznych znacze\u0144 poj\u0119\u0107 takich jak solidarno\u015b\u0107, r\u00f3wno\u015b\u0107, godno\u015b\u0107, sprawczo\u015b\u0107, codzienny wsp\u00f3lny b\u00f3l straty, odbudowa zrozumienia spo\u0142ecze\u0144stwa i poczucie zbiorowego „my”.\n\n\n\n

Odnosz\u0105c si\u0119 do wsp\u00f3\u0142czucia i bezsilno\u015bci podczas obserwowania b\u00f3lu innych ludzi, Susan Sontag pisze: „Wsp\u00f3\u0142czucie jest niestabiln\u0105 emocj\u0105. Musi zosta\u0107 prze\u0142o\u017cone na dzia\u0142anie, w przeciwnym razie wi\u0119dnie. Pytanie brzmi, co zrobi\u0107 z uczuciami, kt\u00f3re zosta\u0142y wzbudzone, z wiedz\u0105, kt\u00f3ra zosta\u0142a przekazana. Je\u015bli kto\u015b czuje, \u017ce „my” nic nie mo\u017cemy zrobi\u0107 – ale kim s\u0105 ci „my”? – i \u017ce „oni” te\u017c nic nie mog\u0105 zrobi\u0107 – a kim s\u0105 „oni”? – to zaczyna si\u0119 nudzi\u0107, cynicznie, apatycznie.Wsp\u00f3\u0142czucie i sympatia, kontynuuje Sontag, pozwalaj\u0105 obserwatorom zbrodni wojennych pope\u0142nianych gdzie indziej – oddzielonym od odleg\u0142ych cierpi\u0105cych ekranami, zapewniaj\u0105cymi iluzj\u0119 blisko\u015bci bez nara\u017cania bezpiecze\u0144stwa – upewni\u0107 si\u0119, \u017ce nie s\u0105 wsp\u00f3\u0142winni cierpienia.\n\n\n\n

Gdy bezpiecze\u0144stwo jest ju\u017c radykalnie zagro\u017cone, gdy nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, kim s\u0105 prawdziwi sprawcy i ich wsp\u00f3lnicy, gdy nie ma emocjonalnego i moralnego dystansu mi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy cierpi\u0105, a tymi, kt\u00f3rzy obserwuj\u0105 ich cierpienie, gdy b\u00f3l, dzielony codziennie przez wszystkich, staje si\u0119 spo\u0142eczn\u0105 si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 i gdy wszyscy czuj\u0105 si\u0119 ca\u0142kowicie bezradni, ale wci\u0105\u017c dzia\u0142aj\u0105 i robi\u0105, poniewa\u017c zawsze jest „co\u015b, co mo\u017cemy zrobi\u0107”, wy\u0142ania si\u0119 zupe\u0142nie inna, pot\u0119\u017cna, r\u00f3\u017cnorodna i g\u0142o\u015bna jedno\u015b\u0107 „nas”. Patrz\u0105c na ukrai\u0144sk\u0105 histori\u0119 w brutalnym i d\u0142ugim XX wieku (przedwcze\u015bnie nazwanym kr\u00f3tkim), kuratorzy panoramicznej wystawy<\/a> sztuki ukrai\u0144skiej nazywaj\u0105 j\u0105 „Nasze lata, nasze s\u0142owa, nasze straty, nasze poszukiwania, nasi my”.<\/p>

\n\n\n\n

To zbiorowe cia\u0142o oporu jest r\u00f3wnie\u017c zbiorowym cia\u0142em pami\u0119ci, upami\u0119tnienia i zbiorowym g\u0142osem walki. Od pierwszego dnia arty\u015bci zacz\u0119li zbiera\u0107 dowody b\u00f3lu i straty, strachu i oporu. Z czasem sta\u0142o si\u0119 oczywiste, \u017ce dzie\u0142a artystyczne s\u0105 nie tylko \u015bwiadkami i dokumentami zbrodni, ale tak\u017ce tkaj\u0105 wspomnienia. Aby przetrwa\u0107 masowe morderstwa i masowe groby, pami\u0119\u0107 kulturowa stara si\u0119 pami\u0119ta\u0107 wszystkich i wszystko: imiona, twarze, ludzi, wydarzenia, miasta i krajobrazy, kt\u00f3re wojna pr\u00f3bowa\u0142a wymaza\u0107. Po\u015bwi\u0119cone pami\u0119tanie sta\u0142o si\u0119 etyk\u0105 \u017cycia. To tak, jakby\u015bmy nie pozwalaj\u0105c wymkn\u0105\u0107 si\u0119 \u017cadnej chwili tera\u017aniejszej ani \u017cadnej stracie, pr\u00f3bowali r\u00f3wnie\u017c walczy\u0107 z martwymi punktami naszego d\u0142ugiego XX wieku – jak pisze poetka Ivanna Skyba-Yakubova, „zaszy\u0107 czarne p\u0119kni\u0119cia we wszech\u015bwiecie”.\n\n\n

\n
\"\"
Praca Kateryny Lysovenko wystawiona przez Naked Room w Kijowie. Zdj\u0119cie za po\u015brednictwem Flickr<\/a>.<\/em><\/figcaption><\/figure>.\n<\/div>\n\n\n

Stawka na godno\u015b\u0107<\/h4>\n\n\n\n

Jak pami\u0119ta\u0107 o tych, kt\u00f3rzy odeszli na zawsze, nie trac\u0105c z oczu tych, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c s\u0105 obecni? Po raz pierwszy od czasu dw\u00f3ch wojen \u015bwiatowych w ubieg\u0142ym stuleciu, ukrai\u0144skie spo\u0142ecze\u0144stwo stan\u0119\u0142o przed wyzwaniem zaj\u0119cia si\u0119 oceanami zar\u00f3wno rannych i straumatyzowanych, jak i przesiedlonych ludzi – weteran\u00f3w i uchod\u017ac\u00f3w. Jak nie nastawia\u0107 ich przeciwko sobie? Jak mo\u017cemy przesta\u0107 tworzy\u0107 mno\u017c\u0105ce si\u0119 p\u0119kni\u0119cia spo\u0142eczne, gdy wci\u0105\u017c stoimy w obliczu bezpo\u015bredniego zagro\u017cenia, i zacz\u0105\u0107 leczy\u0107? Czy w og\u00f3le mo\u017cliwe jest stanie si\u0119 prawdziwie inkluzywnym spo\u0142ecze\u0144stwem bez jakiejkolwiek perspektywy osi\u0105galnego bezpiecze\u0144stwa? Czy ci, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 bez niego, mog\u0105 kiedykolwiek zrozumie\u0107, zaakceptowa\u0107 i wybaczy\u0107 tym, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 bezpiecznie gdzie indziej na Zachodzie? Czy zemsta kiedykolwiek przyniesie pok\u00f3j zabitym i rannym? Czy zemsta jest cz\u0119\u015bci\u0105 sprawiedliwo\u015bci? Czy sprawiedliwo\u015b\u0107 jest w og\u00f3le osi\u0105galna?\n\n\n\n

Pytania mno\u017c\u0105 si\u0119 w mgnieniu oka. Jewhen Hlibovytsky, dyrektor niedawno otwartego Instytutu Pogranicza w Kijowie, zbudowa\u0142 swoje m\u00f3wienie keynote<\/a> o ukrai\u0144skim zr\u00f3wnowa\u017conym rozwoju w 2024 roku na d\u0142ugiej li\u015bcie pyta\u0144, z kt\u00f3rymi spo\u0142ecze\u0144stwo musi si\u0119 zmierzy\u0107 i nada\u0107 im sens. W\u015br\u00f3d nich: Jak rozumiemy zwyci\u0119stwo? Czy jest miejsce na kompromis i jak spo\u0142ecze\u0144stwo mo\u017ce go wynegocjowa\u0107? Jak realizowa\u0107 cel integracji z UE przy jednoczesnym zachowaniu naszych strategicznych interes\u00f3w? Jakie interesy i warto\u015bci le\u017c\u0105 obecnie u podstaw ukrai\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa? Jak powstrzyma\u0107 t\u0119 wojn\u0119 przed przekszta\u0142ceniem si\u0119 w „kontrrewolucj\u0119 godno\u015bci”?\n\n\n\n

Ostatnia kwestia jest bez w\u0105tpienia kluczowa. Dziesi\u0119\u0107 lat temu Rewolucja Godno\u015bci sta\u0142a si\u0119 punktem zwrotnym w walce o demokracj\u0119, praworz\u0105dno\u015b\u0107, wolno\u015b\u0107 i ludzk\u0105 godno\u015b\u0107; jednym z niebezpiecze\u0144stw wojny jest to, \u017ce mo\u017ce ona obali\u0107 cele rewolucji. Wojna, kt\u00f3r\u0105 obecnie toczy Ukraina, nie jest tylko dwojaka: jak napisa\u0142em w 2022 r. na stronie , jest to potr\u00f3jna walka tocz\u0105ca si\u0119 w sferze fizycznej, symbolicznej i epistemologicznej. Na g\u0142\u00f3wnym froncie Ukraina toczy brutaln\u0105 i gwa\u0142town\u0105 wojn\u0119 z rosyjskim naje\u017ad\u017ac\u0105, przestarza\u0142ym imperium, kt\u00f3re nie mo\u017ce porzuci\u0107 swoich imperialnych roszcze\u0144 terytorialnych i kulturowych, i kt\u00f3re jest gotowe zlikwidowa\u0107 dla nich ca\u0142y kraj. Ukraina musi r\u00f3wnie\u017c przeciwstawi\u0107 si\u0119 Zachodowi, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c zachowuje w\u0142adz\u0119 nadawania nazw, (re)prezentowania, uzbrajania i decydowania o tym, o czyj\u0105 suwerenno\u015b\u0107 warto walczy\u0107. A wewn\u0119trzna walka o demokracj\u0119 i godno\u015b\u0107 trwa nadal: spo\u0142ecze\u0144stwo wytrzymuje pr\u00f3by postrzegania i wykorzystywania ludzi jako zasob\u00f3w. Granica jest tutaj, jest wewn\u0105trz. Ukraina nie jest ju\u017c granic\u0105 dla Europy, mi\u0119dzy demokracj\u0105 a autorytaryzmem – jest granic\u0105 europejsk\u0105.\n\n\n\n

„Stara Europa, z ca\u0142\u0105 swoj\u0105 skomplikowan\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, pr\u00f3buje teraz zachowa\u0107 twarz, ale domek z kart si\u0119 rozpada. „Nigdy wi\u0119cej” ju\u017c nie dzia\u0142a, wojny, ataki terrorystyczne i wszystkie inne mo\u017cliwe narz\u0119dzia niszczenia jednych ludzi przez drugich pojawiaj\u0105 si\u0119 raz za razem. Tylko ich formy i technologie s\u0105 teraz bardziej nowoczesne i wyrafinowane. Czasami my\u015bl\u0119, \u017ce w rzeczywisto\u015bci my, mieszka\u0144cy planety Ziemia, lub znacznie w\u0119\u017cej, Europejczycy, wszyscy jeste\u015bmy ze sob\u0105 po\u0142\u0105czeni i bardzo wra\u017cliwi. Po prostu tym razem Ukrai\u0144cy musieli zaakceptowa\u0107 fakt naszej ca\u0142kowitej krucho\u015bci i niezdolno\u015bci do powa\u017cnego my\u015blenia o przysz\u0142o\u015bci nieco wcze\u015bniej ni\u017c inni Europejczycy” – pisze Iryna Tsilyk<\/a>.\n.\n\n\n

Odczuwanie b\u00f3lu<\/h4>\n\n\n\n

Rozumienie tego, co dzi\u015b oznacza bycie Europejczykiem, radykalnie r\u00f3\u017cni si\u0119 od tego, co my, Ukrai\u0144cy, wyobra\u017cali\u015bmy sobie kilka lat temu. By\u0107 mo\u017ce nowe poj\u0119cie bycia Europejczykiem wykuwa si\u0119 w okopach wschodniej Ukrainy, w miastach ca\u0142ego kraju przy d\u017awi\u0119kach alarm\u00f3w przeciwlotniczych, w g\u0142osach artyst\u00f3w i intelektualist\u00f3w pr\u00f3buj\u0105cych nada\u0107 temu wszystkiemu sens. Kim jeste\u015bmy dzisiaj, b\u0119d\u0105c \u015bwiadkami tej wojny? Kim jeste\u015bmy, odkrywaj\u0105c na nowo znaczenie domu, krajobrazu i spo\u0142eczno\u015bci po tym, co zosta\u0142o zniszczone? Czy mo\u017cemy na nowo sformu\u0142owa\u0107 warto\u015bci \u017cycia, godno\u015bci, wolno\u015bci i solidarno\u015bci dla nas samych, dla wszystkich? Pok\u00f3j to nie brak wojny. To obecno\u015b\u0107 zbiorowego g\u0142osu ludzi domagaj\u0105cych si\u0119 sprawiedliwo\u015bci i suwerenno\u015bci.\n\n\n\n

Ukraine Unmuted (lub, w bardziej bezpo\u015brednim t\u0142umaczeniu z ukrai\u0144skiego, „Ukraina nabywa sw\u00f3j g\u0142os”), tytu\u0142 III Kongresu Kultury<\/a> we Lwowie jesieni\u0105 ubieg\u0142ego roku, nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 bardziej precyzyjny. Bolesny i niesprawiedliwy, ale nieunikniony proces ostatnich dw\u00f3ch lat polega\u0142 na zdobyciu g\u0142osu, aby m\u00f3wi\u0107 za siebie, do siebie, a nast\u0119pnie do innych, aby zdoby\u0107 g\u0142os jako „obowi\u0105zek wobec nas samych, wobec zabitych przez Rosj\u0119 dzisiaj i przez poprzednie stulecia oraz wobec reszty \u015bwiata”. Z ciszy rodzi si\u0119 wielo\u015b\u0107 indywidualnych g\u0142os\u00f3w tworz\u0105cych, jak powiedzia\u0142 pisarz Anatolij Dnistrovyi w swoim  kejnocie<\/a> na Kongresie, „kontinuum wsp\u00f3lnej prawdy, wsp\u00f3lnego stanowiska, kt\u00f3re ka\u017cdy z nas kszta\u0142tuje, wzmacnia i uzupe\u0142nia krok po kroku nowymi \u015bwiadectwami, do\u015bwiadczeniami i znaczeniami”. Kultura powraca do swojej misji dawania \u015bwiadectwa i dokumentowania, narz\u0119dzia, dzi\u0119ki kt\u00f3remu rzeczywisto\u015b\u0107 staje si\u0119 uchwytna i znacz\u0105ca, zw\u0142aszcza gdy znaczenia maj\u0105 tendencj\u0119 do rozpadania si\u0119 w b\u00f3lu – r\u0119ka wyci\u0105gni\u0119ta solidarnie do innych, krucha i zraniona, oferuj\u0105ca utopijne marzenie o „nigdy wi\u0119cej”.\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Min\u0119\u0142y dwa lata od rozpocz\u0119cia przez Rosj\u0119 inwazji na Ukrain\u0119 na pe\u0142n\u0105 skal\u0119. Broni\u0105cy si\u0119 przed dalsz\u0105 agresj\u0105, wysiedleni ze swoich dom\u00f3w i dotychczasowego \u017cycia, codziennie zmagaj\u0105 si\u0119 z pot\u0119guj\u0105c\u0105 si\u0119 strat\u0105. Arty\u015bci, zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad traum\u0105, zadaj\u0105 pytania, kt\u00f3re maj\u0105 na celu nadanie sensu \u017cyciu, gdy wszystko jest dotkni\u0119te \u015bmierci\u0105.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":36471,"parent":0,"template":"","tags":[],"displeu_category":[],"class_list":["post-36657","article","type-article","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/article\/36657","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/article"}],"about":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/article"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/36471"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=36657"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=36657"},{"taxonomy":"displeu_category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/displeu_category?post=36657"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}