{"id":37367,"date":"2023-09-25T11:46:35","date_gmt":"2023-09-25T09:46:35","guid":{"rendered":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/?post_type=article&p=37367"},"modified":"2024-04-25T11:54:30","modified_gmt":"2024-04-25T09:54:30","slug":"gogol-ukrainiec-w-przebraniu","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/article\/gogol-ukrainiec-w-przebraniu\/","title":{"rendered":"Gogol: Ukrainiec w przebraniu"},"content":{"rendered":"\n

1.<\/strong><\/h4>\n\n

W szkole w sowieckiej Moskwie uczyli\u015bmy si\u0119 na pami\u0119\u0107 patriotycznych wers\u00f3w z prozy Gogola. Nigdy nie my\u015bla\u0142em o nim jako o ukrai\u0144skim autorze. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, w og\u00f3le nie zastanawia\u0142em si\u0119 nad pochodzeniem etnicznym Gogola. Dla mnie by\u0142 magikiem, kt\u00f3ry stworzy\u0142 fantasmagoryczn\u0105 galeri\u0119 najbardziej zabawnych i sympatycznych potwor\u00f3w, jakie kiedykolwiek spotka\u0142em. Podobnie jak Dickens czy Szekspir dla Anglik\u00f3w, Gogol jest cz\u0119\u015bci\u0105 j\u0119zyka rosyjskiego. Ale zainstalowawszy go na piedestale Wielkiej Literatury Rosyjskiej, rosyjscy wielbiciele Gogola wygnali jego ukrai\u0144ski cie\u0144 na kulturowe wygnanie.<\/p>\n\n

Zawsze zwracano uwag\u0119 na dziwno\u015b\u0107 prozy Gogola, zwroty jego sk\u0142adni i okazjonaln\u0105 osobliwo\u015b\u0107 jego s\u0142ownictwa. Znawcy doszukuj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cnych przyczyn i wyja\u015bnie\u0144 tych nieregularno\u015bci j\u0119zykowych. Przegl\u0105daj\u0105c ostatnio grube tomiszcze wspomnie\u0144 o Gogolu autorstwa jego wsp\u00f3\u0142czesnych, po raz kolejny by\u0142em zdumiony, jak bardzo rodowici Rosjanie wyczuwali aur\u0119 dziwno\u015bci otaczaj\u0105c\u0105 osobowo\u015b\u0107 Gogola. Jego zachowanie, a nawet wygl\u0105d, cz\u0119sto wydawa\u0142y im si\u0119 niezr\u0119czne, a nawet obce. Jego krytycy postrzegali go jako parweniusza i wspinacza spo\u0142ecznego \u00e0 la Rastignac Balzaca, odnosz\u0105c si\u0119 do dystansu i przesadnej pr\u00f3\u017cno\u015bci Gogola. Te cechy charakteru by\u0142y nieznane tym, kt\u00f3rzy znali go w jego rodzinnej Ukrainie jako przyjaznego i jowialnego m\u0142odego cz\u0142owieka. Z drugiej strony jego wielbiciele i przyjaciele uwa\u017cali jego nieprzewidywalne zachowanie za ekscentryczno\u015b\u0107 pocz\u0105tkuj\u0105cego geniusza.<\/p>\n\n

Tak czy inaczej, tym, kt\u00f3rzy go znali, nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ce ukrai\u0144skie pochodzenie Gogola mo\u017ce by\u0107 jednym z wyja\u015bnie\u0144 jego zmiennego temperamentu. Przypuszczam jednak, \u017ce Gogol odczuwa\u0142 swoj\u0105 obco\u015b\u0107 w Rosji tak\u017ce z innych powod\u00f3w. Nigdy nie posiada\u0142 domu i nigdy nie przyjmowa\u0142 go\u015bci ani odwiedzaj\u0105cych. By\u0142 nierosyjski w tym sensie, \u017ce wola\u0142 trzyma\u0107 si\u0119 w\u0142asnego towarzystwa i niech\u0119tnie dzieli\u0142 si\u0119 swoimi emocjami i opiniami publicznie.<\/p>\n\n

\u017baden z jego znajomych – zar\u00f3wno tych, kt\u00f3rzy uwa\u017cali si\u0119 za jego dobrych przyjaci\u00f3\u0142, jak i tych, kt\u00f3rzy traktowali go z pogard\u0105 lub oboj\u0119tno\u015bci\u0105 – nigdy nie pomy\u015bla\u0142by o Ukrainie jako o czym\u015b innym ni\u017c po\u0142udniowe terytorium Rosji, gdzie ludzie m\u00f3wili specyficznym dialektem, bawili si\u0119 lokalnymi piosenkami i szczycili si\u0119 doskona\u0142\u0105 kuchni\u0105. Dla „Wielkorus\u00f3w” Ukraina by\u0142a znana jako Ukraina („ziemia graniczna” w j\u0119zyku staros\u0142owia\u0144skim) lub Ma\u0142orosja (Ma\u0142a Rosja). Nawet jako nastolatek w p\u00f3\u017anych latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce czu\u0142em to samo w stosunku do Ukrainy, co do Estonii, Uzbekistanu, Bia\u0142orusi czy Kazachstanu: chocia\u017c lokalne dialekty i ludowe zwyczaje mog\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107, wszystkie by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 rosyjskiego braterstwa pod nazw\u0105 Zwi\u0105zku Radzieckiego.<\/p>\n\n

Kiedy pr\u00f3buj\u0119 wyobrazi\u0107 sobie m\u0142odego i ambitnego Gogola przybywaj\u0105cego do stolicy z podw\u00f3rka Imperium Rosyjskiego, przypominam sobie postawy moich przyjaci\u00f3\u0142 wobec tych, kt\u00f3rzy przybywali do Moskwy z „republik narodowych”. Byli traktowani z mieszanin\u0105 protekcjonalnej \u017cyczliwo\u015bci i ciekawo\u015bci. Pojawi\u0142a si\u0119 te\u017c nutka zazdro\u015bci o lepszy po\u0142udniowy klimat i wygodniejsze \u017cycie z dala od ponurej sowieckiej Rosji. W oczach wielkomiejskich snob\u00f3w i szowinist\u00f3w wystarczaj\u0105co \u017ale by\u0142o pochodzi\u0107 z prowincji, ale pochodzenie z Ukrainy by\u0142o grzechem niewybaczalnym. W popularnej rosyjskiej mitologii Ukrai\u0144cy s\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 etniczn\u0105, a nie narodem, i do dzi\u015b traktowani s\u0105 z mieszanin\u0105 sentymentalizmu, zazdro\u015bci, podejrzliwo\u015bci i kpin.<\/p>\n\n

Nazwisko Gogola, wymawiane jako „khokhol” z ukrai\u0144skim akcentem, samo w sobie przypomina szyderczy i obra\u017aliwy przydomek dla os\u00f3b pochodzenia ukrai\u0144skiego. Sk\u0142onno\u015b\u0107 Gogola do jaskrawych kamizelek i krawat\u00f3w, \u017c\u00f3\u0142tego i zielonego aksamitu, srebrnych guzik\u00f3w i koronek wynika\u0142a z jego ukrai\u0144skiego pochodzenia. Mia\u0142 te\u017c nieszcz\u0119\u015bcie kszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w lokalnej szkole w Nezhin, mie\u015bcie kojarzonym z chrupi\u0105c\u0105, miniaturow\u0105 odmian\u0105 og\u00f3rka – rodzajem korniszona, zwykle marynowanego w solance i doskona\u0142ego jako dodatek do w\u00f3dki. By\u0107 mo\u017ce kulinarne konotacje nazwy jego szkolnego miasta odbi\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej echem w jego fascynuj\u0105cych opisach ob\u017carstwa, w jego wyimaginowanych dolegliwo\u015bciach \u017co\u0142\u0105dkowych i wreszcie w jego samob\u00f3jstwie przez samog\u0142odzenie. Pomijaj\u0105c makabryczne \u017carty, w biografii Gogola nic nie by\u0142o przypadkowe.<\/p>\n\n

Nie by\u0142 jednak Ukrai\u0144cem w takim sensie, w jakim chcieliby tego jego nowi rosyjscy przyjaciele. W Petersburgu zacz\u0105\u0142 nazywa\u0107 siebie Gogol (co po ukrai\u0144sku oznacza „drake”), ale nazwisko rodowe brzmia\u0142o Gogol-Yanovsky. Jego przodkowie byli prowincjonalnymi ukrai\u0144skimi duchownymi, kt\u00f3rzy posiadali ziemi\u0119 i wykszta\u0142cenie. Jego ojciec by\u0142 amatorskim autorem komedii wierszem, wystawianych lokalnie. J\u0119zykiem rodziny by\u0142 ukrai\u0144ski. Jego rodzice byliby przera\u017ceni, gdyby ich ojczysty j\u0119zyk zosta\u0142 opisany jako „lokalny dialekt”, chocia\u017c rosyjski by\u0142 j\u0119zykiem u\u017cywanym przy ka\u017cdej innej okazji poza sprawami domowymi lub rodzinnymi.<\/p>\n\n

Po tym, jak edykty Katarzyny Wielkiej pozbawi\u0142y wszystkich poza szlacht\u0105 prawa do bycia w\u0142a\u015bcicielem ziemskim, dziadek Gogola musia\u0142 sfa\u0142szowa\u0107 rodzinne akta i przedstawi\u0107 swoj\u0105 rodzin\u0119 jako szlacht\u0119 lub narazi\u0107 si\u0119 na utrat\u0119 ziemi i innych d\u00f3br. W swojej monografii The Sexual Labyrinth of Nikolai Gogol<\/em>, Simon Karlinsky, najbardziej wnikliwy z biograf\u00f3w Gogola, sugeruje, \u017ce dwuznaczno\u015b\u0107 Gogola wobec w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci – syndrom oszusta – mo\u017cna przypisa\u0107 temu epizodowi. Wzi\u0119ty przez o\u015bwiecon\u0105 elit\u0119 Petersburga za b\u0142yskotliwie utalentowanego konesera ukrai\u0144skiej wiedzy, m\u0142ody Gogol by\u0142 jakby wcieleniem swojej przysz\u0142ej autoparodii – oszusta Chlestakowa z Inspektora rz\u0105dowego<\/em>.<\/p>\n\n

Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Gogol czu\u0142 si\u0119 jak obcy, je\u015bli nie obcokrajowiec. By\u0142 bombardowany pytaniami o swoje ukrai\u0144skie korzenie i egzotyczne wiejskie \u017cycie, kt\u00f3re zostawi\u0142 za sob\u0105. W jego pocz\u0105tkowej niezr\u0119czno\u015bci rozpozna\u0142em siebie po opuszczeniu Zwi\u0105zku Radzieckiego. Czujesz, \u017ce jeste\u015b stale obserwowany – tw\u00f3j wygl\u0105d, gesty, s\u0142ownictwo s\u0105 oceniane, nadzorowane i oceniane. Albo zostaniesz poproszony o wyrecytowanie jakiego\u015b kiczowatego rosyjskiego folkloru, aby zaspokoi\u0107 ciekawo\u015b\u0107 gospodarza na temat obcych cz\u0119\u015bci \u015bwiata. Cz\u0119sto konsultuje si\u0119 z wami powody okrucie\u0144stw, kt\u00f3rych dopu\u015bcili si\u0119 przyw\u00f3dcy waszej ojczyzny. Ci\u0105gle jeste\u015b zapraszany na spotkania ze swoimi by\u0142ymi rodakami, kt\u00f3rych w normalnych okoliczno\u015bciach raczej by\u015b unika\u0142. Jeste\u015b przes\u0142uchiwany na temat swojej przesz\u0142o\u015bci. A im wi\u0119cej opowiadasz o sobie miejscowym, tym bardziej zaspokajasz ich pragnienie dopasowania ci\u0119 do stereotypu.<\/p>\n\n

Jak ka\u017cdy imigrant, Gogol chcia\u0142 przynale\u017ce\u0107, ale jednocze\u015bnie by\u0107 postrzegany jako wyj\u0105tek. S\u0142awni nowi przyjaciele i znajomi Gogola – Delvig i Puszkin, \u017bukowski i Aksakow, Pletniew i Pigodin – nie traktowali ukrai\u0144skiego pochodzenia Gogola z lekcewa\u017ceniem. Bynajmniej: nie pozwolili mu o tym zapomnie\u0107. Zapraszali go na wieczory z ukrai\u0144sk\u0105 muzyk\u0105 ludow\u0105, pytali o przepisy na autentyczne ukrai\u0144skie pierogi, barszcz, p\u0105czki i bimber.<\/p>\n\n

Gogol opu\u015bci\u0142 swoj\u0105 ojczyzn\u0119 i nigdy do niej nie powr\u00f3ci\u0142. Ale rodzime t\u0142o kulturowe nie jest walizk\u0105 podr\u00f3\u017cn\u0105 przechowywan\u0105 w szafce. Sta\u0142 si\u0119 pisarzem w j\u0119zyku rosyjskim, pozostaj\u0105c kulturowo Ukrai\u0144cem – tak samo jak, powiedzmy, Franz Kafka, kulturowo \u017cydowski Czech, by\u0142 pisarzem niemieckim. Oczekiwano jednak, \u017ce Gogol przyjmie kulturow\u0105 osobowo\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie by\u0142a mu znana, zanim zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z o\u015bwieconymi kr\u0119gami literackimi Petersburga.<\/p>\n\n

Pierwsz\u0105 publikacj\u0105 Gogola (w jednym z petersburskich magazyn\u00f3w literackich) by\u0142 amatorsko zrymowany wiersz o sacharynowym b\u0142\u0119kicie nieba nad bujnymi, zielonymi pastwiskami W\u0142och, gdzie m\u0142ody Gogol, w\u00f3wczas m\u0142odszy urz\u0119dnik s\u0142u\u017cby cywilnej, nigdy nie by\u0142, ale ostatecznie sp\u0119dzi\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojego kr\u00f3tkiego \u017cycia. \u017by\u0142 przecie\u017c w postnapoleo\u0144skiej epoce romantycznej bukoliki, z jej idea\u0142em powrotu do rodzimych korzeni i prostych ludowych m\u0105dro\u015bci.<\/p>\n\n

Ale silna intuicja Gogola kaza\u0142a mu zapomnie\u0107 o W\u0142oszech i pod\u0105\u017ca\u0107 w innym kierunku, aby zaspokoi\u0107 g\u0142\u00f3d rosyjskiej liberalnej elity na dziedzictwo kulturowe odleg\u0142ych region\u00f3w rosyjskiego imperium – od Uralu po Kaukaz i Morze Czarne. I Ukraina. Bombardowa\u0142 swoj\u0105 matk\u0119 i by\u0142ych koleg\u00f3w ze szko\u0142y listami, w kt\u00f3rych domaga\u0142 si\u0119 opis\u00f3w tradycyjnych zwyczaj\u00f3w miejscowych ch\u0142op\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w i kupc\u00f3w: sposobu ubierania si\u0119, tkanin, kt\u00f3rych u\u017cywali, ich pie\u015bni i przepis\u00f3w – wszystkich tych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych nigdy nie zna\u0142. W dzisiejszych czasach mo\u017cna by to uzna\u0107 za poszukiwanie jego etnicznych korzeni, jego to\u017csamo\u015bci. W rzeczywisto\u015bci to, co wydestylowa\u0142 Gogol, zosta\u0142o ukszta\u0142towane przez jego pomys\u0142owy umys\u0142 w spos\u00f3b, kt\u00f3ry nie mia\u0142 nic wsp\u00f3lnego z autentycznym \u017cyciem ukrai\u0144skiego miasteczka.<\/p>\n\n

Z pracowito\u015bci\u0105 i szybko\u015bci\u0105 Gogol wyprodukowa\u0142 dwa tomy Wieczoru na farmie w pobli\u017cu Dikanki<\/em>. By\u0142 pe\u0142en lokalnego kolorytu i specyficznego humoru, kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 mu podziw ze strony libertaria\u0144skiego Puszkina, a tak\u017ce nadwornego poety-laureata \u017bukowskiego. Napisane w tradycji folkloru, opowie\u015bci te doczeka\u0142y si\u0119 kolejnego tomu o bardziej epickim charakterze, zatytu\u0142owanego Mirgorod<\/em>, w kt\u00f3rym gotyckie horrory zosta\u0142y wplecione w konflikty w stylu Punch-and-Judy mi\u0119dzy ekscentrycznymi i absurdalnymi postaciami ludowymi. Ale centralne miejsce w kolekcji Mirgorod<\/em> zajmowa\u0142a jego pierwsza powie\u015b\u0107 Taras Bulba<\/em>, kt\u00f3r\u0105 Gogol napisa\u0142, aby spe\u0142ni\u0107 swoj\u0105 od dawna skrywan\u0105 ambicj\u0119 zostania historykiem (przez pewien czas wyk\u0142ada\u0142 histori\u0119 na Uniwersytecie Petersburskim). \u017ba\u0142ujemy, \u017ce nie napisa\u0142 tego peanu na cze\u015b\u0107 brutalnego nacjonalizmu.<\/p>\n\n

2.<\/h4>\n\n

Nie trzeba studiowa\u0107 krypto-faszystowskiego rosyjskiego filozofa Aleksandra Dugina, aby rozszyfrowa\u0107 ideologiczne opary wok\u00f3\u0142 obecnej rosyjskiej inwazji na Ukrain\u0119 – Gogol przedstawi\u0142 jej pe\u0142ne uzasadnienie w swoim przera\u017caj\u0105cym eposie. Taras Bulba<\/em>Chwalony przez wsp\u00f3\u0142czesnych jako „wz\u00f3r cn\u00f3t obywatelskich i si\u0142a patriotycznego budowania”. By\u0142a to upiorna mikstura nadaj\u0105ca si\u0119 do Hollywood, mistrzowsko wykonana z przera\u017caj\u0105c\u0105 rado\u015bci\u0105 i odzwierciedlaj\u0105ca wszystkie sprzeczne emocje, kt\u00f3re \u015bciera\u0142y si\u0119 w nawiedzonym umy\u015ble Gogola – od momentu opuszczenia rodzinnego ukrai\u0144skiego miasta do Petersburga.<\/p>\n\n

Taras Bulba<\/em> opowiada tragiczn\u0105 histori\u0119 jednego z pot\u0119\u017cnych wodz\u00f3w Kozak\u00f3w zaporoskich. W po\u0142owie XVI wieku te klany zbieg\u0142ych ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych, w\u0142\u00f3cz\u0119g\u00f3w, uchylaj\u0105cych si\u0119 od poboru i przest\u0119pc\u00f3w stworzy\u0142y ufortyfikowane osady wzd\u0142u\u017c brzeg\u00f3w dolnego Dniepru i na stepach na p\u00f3\u0142noc od Morza Czarnego. Jako armia ochotnik\u00f3w i najemnik\u00f3w o anarchicznym temperamencie, Kozacy byli gotowi walczy\u0107 z ka\u017cdym wrogiem. Wygl\u0105dali te\u017c dziwacznie, w swoich kaftanach i szerokich pasach wschodniej mody, z zakrzywionymi sobolami pasuj\u0105cymi do ich ogromnych w\u0105s\u00f3w i ogolonymi g\u0142owami ozdobionymi czym\u015b w rodzaju irokeza. Epos Gogola opowiada o \u015bmierci dw\u00f3ch syn\u00f3w Tarasa Bulby, kt\u00f3rzy zostali zmuszeni przez ojca do wzi\u0119cia udzia\u0142u w „\u015bwi\u0119tej wojnie” przeciwko katolickim Polakom i miejscowym \u017bydom – arcywrogom Rosji i wiary prawos\u0142awnej, zgodnie ze \u015bwiatopogl\u0105dem Bulby.<\/p>\n\n

Gogol jako narrator ubarwi\u0142 anarchiczn\u0105 wojowniczo\u015b\u0107 Kozak\u00f3w szlachetnymi patriotycznymi sentymentami o „rosyjskiej duszy” i „braterstwie S\u0142owian”. Trudno nie dostrzec w takich uczuciach Gogola jego w\u0142asnego przyrzeczenia lojalno\u015bci wobec rosyjskiej autokracji i nowo odkrytego poczucia przynale\u017cno\u015bci do wewn\u0119trznego kr\u0119gu rosyjskich pisarzy – do garstki wybra\u0144c\u00f3w. W tym okresie swojego \u017cycia, w towarzystwie nowych przyjaci\u00f3\u0142, cieszy\u0142 si\u0119 okazj\u0105 do popisywania si\u0119 swoj\u0105 lojalno\u015bci\u0105 wobec wszystkiego, co rosyjskie – i do oczerniania obcokrajowc\u00f3w, czasem bez skrupu\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n

W\u015br\u00f3d wspomnie\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych Gogola znajduje si\u0119 winieta opowiedziana przez jednego z jego nowych znajomych, w\u0142a\u015bciciela wiejskiej posiad\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry zaprosi\u0142 Gogola na wycieczk\u0119 na wie\u015b. Przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do nich r\u00f3wnie\u017c opiekun dzieci wiejskiego szlachcica, Francuz. Ale jazda po wyboistej drodze na rosyjskich tarantach<\/em>, czteroko\u0142owych pojazdach bez resor\u00f3w, by\u0142a tortur\u0105 dla obcokrajowca. Gogol, w paroksyzmie \u015bmiechu na my\u015bl o wykrzywieniach biedaka, zach\u0119ci\u0142 kierowc\u0119 do przyspieszenia, aby „francuska \u017caba dowiedzia\u0142a si\u0119, o co chodzi w naszych rosyjskich pojazdach!”.<\/p>\n\n

Autor Tarasa Bulby<\/em> celowo ubra\u0142 sw\u00f3j romans historyczny w ludow\u0105 legend\u0119 od niepami\u0119tnych czas\u00f3w. Uczyni\u0142 to, osadzaj\u0105c swoj\u0105 histori\u0119 dwa wieki wcze\u015bniej ni\u017c wydarzenia, kt\u00f3re opisa\u0142. T\u0142em historycznym jego powie\u015bci s\u0105 antypolskie rzezie i pogromy wywo\u0142ane buntem Bogdana Chmielnickiego w po\u0142owie XVII wieku. By\u0142 to Chmielnicki, polski hetman ukrai\u0144skiego pochodzenia, kt\u00f3ry w walce z polskimi w\u0142adcami uczyni\u0142 Kozak\u00f3w zaporoskich swoimi sojusznikami i ostatecznie zadeklarowa\u0142 wierno\u015b\u0107 rosyjskiemu carowi. Od tego momentu rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 rusyfikacja wschodniej Ukrainy.<\/p>\n\n

Epoka ta s\u0142yn\u0119\u0142a z okrucie\u0144stwa Kozak\u00f3w, zniszczenia cywilizowanej cz\u0119\u015bci Ukrainy oraz masowych mord\u00f3w na Polakach i \u017bydach, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli polskiej szlachcie. Dla Gogola przedstawienie Polak\u00f3w jako arcywrog\u00f3w Rosji by\u0142o aktualne: by\u0142 to czas polskiego powstania. (Przyjaciel Gogola, Puszkin, r\u00f3wnie\u017c zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 do lojalno\u015bci wobec rosyjskiej autokracji, pisz\u0105c patriotyczne, antyzachodnie wiersze propagandowe „Do oszczerc\u00f3w Rosji”).<\/p>\n\n

Ale bohater Gogola, Taras Bulba, nie dba o to, czy jego wr\u00f3g naprawd\u0119 planuje zniszczenie jego kozackiego plemienia, rosyjskiej monarchii i rosyjskiej wiary prawos\u0142awnej. Ka\u017cda plotka lub insynuacja jest wystarczaj\u0105cym pretekstem do rozpocz\u0119cia wojny: do mordowania i pl\u0105drowania wszystkich, kt\u00f3rzy nie nale\u017c\u0105 do jego plemienia, klanu i spo\u0142eczno\u015bci. To, co Gogol przedstawia jako portret pe\u0142nego pasji bohatera ludu, nadgorliwego w obronie ojczystej ziemi i wiary, jest w rzeczywisto\u015bci przedstawieniem paranoicznego, konspiracyjnego umys\u0142u bandyty.<\/p>\n\n

„Co pozosta\u0142o poza wojn\u0105? Taras retorycznie pyta swoich syn\u00f3w. „B\u00f3g sprawi, \u017ce zawsze odniesiecie sukces w wojnie, \u017ce pokonacie Musselman\u00f3w, Turk\u00f3w i Tatar\u00f3w. A kiedy Polacy spiskuj\u0105 przeciwko naszej wierze, mo\u017cecie pokona\u0107 Polak\u00f3w!”. I pokonali ich:<\/p>\n\n

\n

Zabi\u0142 wielu szlachcic\u00f3w i spl\u0105drowa\u0142 niekt\u00f3re z najbogatszych i najwspanialszych zamk\u00f3w. Kozacy opr\u00f3\u017cnili stuletnie miody pitne i wina, pieczo\u0142owicie gromadzone w pa\u0144skich piwnicach, poci\u0119li i spalili bogate szaty i sprz\u0119ty, kt\u00f3re znale\u017ali w szafach. „Nie oszcz\u0119dzaj niczego”, brzmia\u0142 rozkaz Tarasa. Kozacy nie oszcz\u0119dzili czarnobrewych szlachcianek, b\u0142yskotliwych panien o bia\u0142ych \u0142onach: te nie mog\u0142y ocale\u0107 nawet na o\u0142tarzu, gdy\u017c Taras spali\u0142 je wraz z samym o\u0142tarzem. \u015anie\u017cne r\u0119ce wznosi\u0142y si\u0119 do nieba po\u015br\u00f3d ognistych p\u0142omieni, z \u017ca\u0142osnymi krzykami, kt\u00f3re poruszy\u0142yby sam\u0105 wilgotn\u0105 ziemi\u0119 do lito\u015bci i sprawi\u0142y, \u017ce trawa stepowa ugi\u0119\u0142a si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czuciem dla ich losu. Ale okrutni Kozacy nie zwa\u017cali na to i podnosz\u0105c dzieci na ulicach na ostrza swoich lanc, wrzucali je r\u00f3wnie\u017c w p\u0142omienie … zabijali dzieci, rozcinali piersi kobiet, obdzierali ze sk\u00f3ry od n\u00f3g do kolan, a nast\u0119pnie wypuszczali ofiar\u0119 na wolno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Ale zanim zmasakrowali Polak\u00f3w, cieszy\u0142 si\u0119 masowym mordem ich flunkeys – \u017byd\u00f3w. „Utopi\u0107 wszystkich pogan w Dnieprze! … Nie czekajcie! Przekl\u0119ci \u017bydzi! Do Dniepru z nimi, panowie! Utopcie wszystkich niewiernych! Te s\u0142owa by\u0142y sygna\u0142em. Chwycili \u017byd\u00f3w za ramiona i zacz\u0119li rzuca\u0107 nimi w fale. \u017ba\u0142osne krzyki rozbrzmiewa\u0142y ze wszystkich stron, ale surowi Kozacy \u015bmiali si\u0119 tylko, gdy widzieli \u017cydowskie nogi, obute w buty i po\u0144czochy, szamocz\u0105ce si\u0119 w powietrzu.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n

Z tonu g\u0142osu narratora nie spos\u00f3b wywnioskowa\u0107, w jakim stopniu Gogol jako autor podziela\u0142 ten sadystyczny \u015bmiech z akt\u00f3w masowych mord\u00f3w, okaleczania cia\u0142 i bezsensownego niszczenia dokonywanych przez Kozak\u00f3w: „W\u0142osy stan\u0119\u0142yby nam dzi\u015b d\u0119ba na widok okropnych cech tego zaciek\u0142ego, na wp\u00f3\u0142 cywilizowanego wieku, kt\u00f3re Kozacy wsz\u0119dzie prezentowali”. Takie wyrazy przera\u017cenia i wstr\u0119tu s\u0105 okresowo wypowiadane przez narratora pomi\u0119dzy scenami przemocy. Ale czy takie autorskie grymasy \u015bwiadcz\u0105 o pot\u0119pieniu przez Gogola okrucie\u0144stwa swoich bohater\u00f3w? A mo\u017ce s\u0142u\u017c\u0105 one do podekscytowania czytelnika oczekiwaniem na jeszcze bardziej upiorne i krwawe opisy?<\/p>\n\n

Gogol oddaje bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107 Kozak\u00f3w z takim samym rozmachem, z jakim opisuje ich kole\u017ce\u0144stwo, spos\u00f3b, w jaki si\u0119 witaj\u0105, klepi\u0105 po plecach, a potem ca\u0142uj\u0105 w usta, przytulaj\u0105, a potem po\u017ceraj\u0105 kawa\u0142ki mi\u0119sa i beczki bimbru, upijaj\u0105 si\u0119 i ta\u0144cz\u0105, \u015bpi\u0105 razem pod go\u0142ym niebem. Wszystko to zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 pogl\u0105d Karli\u0144skiego o homoerotycznych t\u0119sknotach Gogola.<\/p>\n\n

Ale chocia\u017c Gogol by\u0142 oczarowany muskularn\u0105 sylwetk\u0105 pot\u0119\u017cnych Kozak\u00f3w, celebracj\u0119 m\u0119sko\u015bci mo\u017cna znale\u017a\u0107 w tradycji wojskowej ka\u017cdego autorytarnego pa\u0144stwa – od Sparty po nazistowskie Niemcy. Fascynacja Gogola m\u0119sk\u0105 wi\u0119zi\u0105 mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie dobrze interpretowana jako t\u0119sknota religijnego konwertyty, by sta\u0107 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 idealnej spo\u0142eczno\u015bci. Tak czy inaczej, Gogol by\u0142 zafascynowany towarzystwem swoich fikcyjnych Kozak\u00f3w, dop\u00f3ki to trwa\u0142o.<\/p>\n\n

Czy karze swoich bohater\u00f3w za okrucie\u0144stwa, kt\u00f3rych si\u0119 dopu\u015bcili? M\u0142odszy syn Bulby, Andriej, zostaje stracony przez ojca jako zdrajca za zakochanie si\u0119 w polskiej dziewczynie; starszy ch\u0142opiec Ostap zostaje schwytany i stracony przez wroga; sam Taras Bulba zostaje spalony na stosie, gdy pr\u00f3buje go uratowa\u0107. Gogol musia\u0142 odczuwa\u0107 pewien niepok\u00f3j, gdy Taras Bulba zainicjowa\u0142 konflikt, w kt\u00f3rym zniszczy\u0142 siebie i swoj\u0105 rodzin\u0119. Alternatyw\u0105 by\u0142o po\u015bwi\u0119cenie ich patriotycznej sprawie.<\/p>\n\n

Tak w\u0142a\u015bnie zrobi\u0142 Gogol. Zdawszy sobie spraw\u0119, \u017ce jego fascynacja t\u0105 przera\u017caj\u0105c\u0105 przemoc\u0105 jest a\u017c nazbyt oczywista, Gogol powraca do proklamacji wy\u017cszego celu: Kozacy walczyli o wiar\u0119 prawos\u0142awn\u0105 i wielko\u015b\u0107 Rosji. Nieod\u017ca\u0142owany za utrat\u0119 dw\u00f3ch syn\u00f3w, kt\u00f3rzy zgin\u0119li z powodu jego g\u0142odu rozlewu krwi, Taras zostaje moralnie odkupiony dzi\u0119ki wizji zwyci\u0119stwa sprawiedliwych. Z p\u0142omieni, kt\u00f3re go poch\u0142aniaj\u0105, wyci\u0105ga r\u0119ce do swoich towarzyszy i og\u0142asza przysz\u0142e zwyci\u0119stwo Kozak\u00f3w nad wrogami Rosji:<\/p>\n\n

\n

Poczekajcie, nadejdzie czas, kiedy dowiecie si\u0119, czym jest prawos\u0142awna wiara rosyjska! Ju\u017c teraz ludzie w\u0105chaj\u0105 go z daleka i bliska. Z rosyjskiej ziemi powstanie car i nie b\u0119dzie na \u015bwiecie pot\u0119gi, kt\u00f3ra nie podda si\u0119 jego panowaniu!<\/p>\n<\/blockquote>\n\n

Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce Taras Bulba<\/em> zosta\u0142 wprowadzony do programu szkolnego przez stalinowskich pedagog\u00f3w. W ko\u0144cu to Stalin podczas II wojny \u015bwiatowej stworzy\u0142 uni\u0119 mi\u0119dzy parti\u0105 a Rosyjsk\u0105 Cerkwi\u0105 Prawos\u0142awn\u0105, jednocz\u0105c w ten spos\u00f3b nar\u00f3d rosyjski w wysi\u0142ku wojennym. Jak na ironi\u0119, ukrai\u0144skie historie Gogola sta\u0142y si\u0119 podr\u0119cznikowymi przyk\u0142adami wielokulturowo\u015bci w stylu radzieckim, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 ka\u017cda republika radziecka by\u0142a obdarzona lokaln\u0105 kultur\u0105: „etniczn\u0105 w formie, socjalistyczn\u0105 w tre\u015bci”. W dzisiejszej propagandzie motywy przewodnie patriotyzmu i po\u015bwi\u0119cenia Gogola s\u0105 przetwarzane z NATO i krypto-nazistami w miejsce Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w.<\/p>\n\n

W Tarasie Bulbie<\/em> Gogol uwieczni\u0142 wojowniczy nacjonalizm tych Rosjan, kt\u00f3rzy stworzyli fikcyjn\u0105 wersj\u0119 Europy, w kt\u00f3rej ich zdaniem nie by\u0142o dla nich miejsca. Ci rosyjscy patrioci nienawidz\u0105 wszystkiego, co uwa\u017caj\u0105 za nienale\u017c\u0105ce do nich lub co nie nale\u017cy do nich. Instynktownie pragn\u0105 przej\u0105\u0107 kontrol\u0119 nad takimi miejscami: albo przejmuj\u0105c je si\u0142\u0105, albo ca\u0142kowicie je niszcz\u0105c. Nienawi\u015b\u0107 Tarasa Bulby do obcokrajowc\u00f3w by\u0142a instynktownym sposobem Gogola na pokazanie swoim rosyjskim gospodarzom, \u017ce podziela nie tylko ich idealistyczne przekonania, ale tak\u017ce ich podstawowe uprzedzenia.<\/p>\n\n

3.<\/h4>\n\n

W p\u00f3\u017aniejszych latach m\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce Gogol odrzuci\u0142 kiczowate obrazy Ukrainy w swoich wcze\u015bniejszych pismach jako juwenilia. Czy by\u0142 \u015bwiadomy tego, co robi\u0142o jego pi\u00f3ro? Jestem sk\u0142onny w\u0105tpi\u0107 w jego niezdolno\u015b\u0107 do oceny w\u0142asnej pracy na jakimkolwiek etapie tw\u00f3rczo\u015bci. Gogol by\u0142 obserwatorem w\u0142asnych wad i u\u0142omno\u015bci. Przybiera\u0142 r\u00f3\u017cne przebrania, gdy komunikowa\u0142 si\u0119 z innymi – pasja teatralna, kt\u00f3r\u0105 kiedy\u015b mia\u0142 nadziej\u0119 rozwin\u0105\u0107 jako profesjonalny aktor. Zamiast tego zastosowa\u0142 teatralno\u015b\u0107 swojej postaci do komunikacji z innymi. Mo\u017ce by\u0107 ponury lub towarzyski, czaruj\u0105cy lub odpychaj\u0105cy, dowcipny lub nudno moralizatorski. Ale za tym nastrojem kry\u0142 si\u0119 re\u017cyser teatralny, kt\u00f3ry obserwowa\u0142 siebie jakby z zewn\u0105trz. Gogol by\u0142 by\u0107 mo\u017ce pierwszym rosyjskim pisarzem autofikcji.<\/p>\n\n

W opowiadaniu „Pami\u0119tnik szale\u0144ca”, sfrustrowany i upokorzony urz\u0119dnik biurowy dostrzega \u017cycie swojego sekretnego obiektu po\u017c\u0105dania (c\u00f3rki prze\u0142o\u017conego). W swojej halucynacyjnej wyobra\u017ani uzyskuje dost\u0119p do korespondencji mi\u0119dzy Med\u017cim, psem nale\u017c\u0105cym do jego ukochanej, a psim koleg\u0105 Med\u017ciego. B\u0119d\u0105ce projekcj\u0105 wyobra\u017ani szale\u0144ca episto\u0142y s\u0142u\u017c\u0105 Gogolowi jako satyryczna refleksja na temat \u017cycia petersburskiej socjety i kr\u0119gu jego pretensjonalnych przyjaci\u00f3\u0142:<\/p>\n\n

\n

Nie znam nic gorszego ni\u017c zwyczaj dawania psom kulek z ugniecionego chleba. Kto\u015b siada przy stole, ugniata brudnymi palcami kulk\u0119 chleba, wo\u0142a ci\u0119 i wk\u0142ada ci j\u0105 do ust. Dobre maniery zabraniaj\u0105 ci odm\u00f3wi\u0107 i jesz – z obrzydzeniem, to prawda, ale jesz.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n

Zawsze zastanawia\u0142em si\u0119, sk\u0105d Gogol wzi\u0105\u0142 ten osobliwy obraz. Nieoczekiwana odpowied\u017a pochodzi ze wspomnie\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych Gogolowi. Jeden z odwiedzaj\u0105cych dom w Moskwie, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 Gogol, wspomina jego zwyczaj siedzenia „przy stole, zapisywania swoich my\u015bli i od czasu do czasu ugniatania mi\u0119dzy palcami kulek lepkiego bia\u0142ego chleba”. Ten nawyk bardzo pom\u00f3g\u0142 mu w rozwi\u0105zywaniu trudnych i z\u0142o\u017conych problem\u00f3w zwi\u0105zanych z pisaniem. Jeden z jego przyjaci\u00f3\u0142 zebra\u0142 ca\u0142y stos tych chlebowych kulek, przechowuj\u0105c je z oddaniem”.<\/p>\n\n

Taki bezpo\u015bredni zwi\u0105zek mi\u0119dzy \u017cyciem a fikcj\u0105 to rzadki zbieg okoliczno\u015bci. Istnia\u0142a jednak pewna metoda w tym, jak w\u0142asne obsesje Gogola, zar\u00f3wno prywatne, jak i publiczne, znalaz\u0142y odzwierciedlenie w jego tw\u00f3rczo\u015bci. Autorskie oko Gogola ma niesamowit\u0105 zdolno\u015b\u0107 wykrywania najbardziej ukrytych cech jego w\u0142asnej idiosynkratycznej osobowo\u015bci i przekszta\u0142cania ich w „\u015bmiech przez \u0142zy”. Jego samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 przenios\u0142a jego pi\u00f3ro z opowie\u015bci o wymy\u015blonej ukrai\u0144skiej wiedzy do horroru w\u0142asnej samotno\u015bci i daremno\u015bci t\u0119sknoty za braterstwem. Pod koniec swojej sztuki Inspektor rz\u0105dowy<\/em> – Kolejna autoparodia – burmistrz, sprytny prowincjonalny manipulator oszukany przez szarlatana i w\u0142asnych skorumpowanych, grubosk\u00f3rnych podw\u0142adnych, syczy do publiczno\u015bci: „Nic nie widz\u0119 … wszystko, co widz\u0119, to masa \u015bwi\u0144skich ryj\u00f3w, zamiast twarzy, tylko \u015bwi\u0144skie ryje”. Te w\u0142a\u015bnie s\u0142owa wypowiedzia\u0142 podobno sam Gogol podczas swoich pierwszych lat w Petersburgu.<\/p>\n\n

Niezale\u017cnie od tego, jakie fobie – freudowskie czy inne – kry\u0142y si\u0119 za jego kryzysem emocjonalnym, pisarski geniusz Gogola nie korzysta\u0142 z pseudoukrai\u0144skich rekwizyt\u00f3w. Przemieszczenie i substytucja zawsze by\u0142y g\u0142\u00f3wnymi narz\u0119dziami Gogola-opowiadacza. Nienawi\u015b\u0107 do samego siebie i u\u017calanie si\u0119 nad sob\u0105, jego upokarzaj\u0105ce do\u015bwiadczenie bycia nieistniej\u0105cym, anonimowym prowincjonalnym nowicjuszem w potwornym ciemnym mie\u015bcie, zosta\u0142o przez Gogola zamaskowane jako wsp\u00f3\u0142czucie dla s\u0142abszych w spo\u0142ecze\u0144stwie. W petersburskich opowie\u015bciach<\/em> i arabeskach<\/em> uda\u0142o mu si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zatrze\u0107 \u015blady swojej ukrai\u0144skiej przesz\u0142o\u015bci. Gogol stara\u0142 si\u0119 oddzieli\u0107 swoje fikcyjne postacie od tego, co uwa\u017ca\u0142 za swoje osobiste ja. My\u015bla\u0142, \u017ce osi\u0105gn\u0105\u0142 to r\u00f3wnie\u017c w Dead Souls<\/em>. Ale czy naprawd\u0119?<\/p>\n\n

Jego arcydzie\u0142o zosta\u0142o napisane w Rzymie pod koniec lat trzydziestych XIX wieku. W tych latach prawie w og\u00f3le nie odwiedza\u0142 Rosji. W listach do przyjaci\u00f3\u0142 Gogol pisa\u0142, \u017ce traktowa\u0142 swoje d\u0142ugie pobyty za granic\u0105 jako rodzaj literackiego narz\u0119dzia – da\u0142y mu one szersze i bardziej obiektywne spojrzenie na Rosj\u0119. By\u0107 mo\u017ce jego \u017cycie na emigracji zapewni\u0142o mu niezb\u0119dne decorum dla jego wywrotowego poczucia „obco\u015bci”. W Rosji Gogol zacz\u0105\u0142 w\u0105tpi\u0107 we w\u0142asn\u0105 autentyczno\u015b\u0107; za granic\u0105 nie czu\u0142 si\u0119 zmuszony do manifestowania swojej lojalno\u015bci wobec miejsca, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142. W Rzymie by\u0142 towarzyski i rozrywkowy. Wiedzia\u0142, \u017ce we W\u0142oszech nikt nie b\u0119dzie pyta\u0142 o jego mieszane pochodzenie – poza Rosj\u0105 brano go za Rosjanina, podobnie jak Josepha Conrada, kt\u00f3ry sto lat p\u00f3\u017aniej lubi\u0142 odwiedza\u0107 Francj\u0119, gdzie brano go za Anglika.<\/p>\n\n

Cz\u0142owiek bez przesz\u0142o\u015bci – to pierwsze, co mo\u017cna powiedzie\u0107 o Chiczikowie, bohaterze Martwych dusz<\/em> Gogola. Pojawia si\u0119 znik\u0105d, jak zjawa. Znamy najdrobniejsze szczeg\u00f3\u0142y jego wygl\u0105du, garnitury, kolory krawat\u00f3w i kamizelek, to, co trzyma w swojej skrzynce, jego ma\u0142e nawyki i modulacje g\u0142osu. Nie wiemy jednak, kim jest, sk\u0105d pochodzi ani jakie jest jego pochodzenie rodzinne. Jest duchem, obcokrajowcem, emigrantem, kt\u00f3ry pr\u00f3buje odnale\u017a\u0107 si\u0119 w nowym \u017cyciu.<\/p>\n\n

Podobnie jak Gogol w Petersburgu, Cziczikow tworzy szacown\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 za pomoc\u0105 fikcyjnej w\u0142asno\u015bci – „martwych dusz” by\u0142ych ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych. Mniej wi\u0119cej to samo robi\u0142 Gogol, wykorzystuj\u0105c swoj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 powie\u015bciopisarza. Sobowt\u00f3r Cziczikowa stworzy\u0142 fikcyjne postacie i zyska\u0142 dla siebie now\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 – now\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Przez chwil\u0119 poczu\u0142, \u017ce w ko\u0144cu mo\u017ce swobodnie podr\u00f3\u017cowa\u0107 w przysz\u0142o\u015b\u0107. Sp\u00f3jrzmy na ostatni\u0105 stron\u0119 pierwszej cz\u0119\u015bci Dead Souls:<\/p>\n\n

\n

Chichikov u\u015bmiechn\u0105\u0142 si\u0119 z zadowoleniem na my\u015bl o szybkiej je\u017adzie. Kt\u00f3ry Rosjanin nie uwielbia szybkiej jazdy? Kt\u00f3\u017c z nas nie ma czasem ochoty da\u0107 koniowi w \u0142eb, wypu\u015bci\u0107 go i zawo\u0142a\u0107: „Do diab\u0142a ze \u015bwiatem!”? … Ach, trojaczku, trojaczku, szybki jak ptak, kto ci\u0119 pierwszy wymy\u015bli\u0142? … A ty, moja Rosjo, czy\u017c nie p\u0119dzisz jak trojka, kt\u00f3rej nic nie wyprzedzi? … Dok\u0105d wi\u0119c p\u0119dzisz, moja Rosjo? Dok\u0105d? Odpowiedz!<\/p>\n<\/blockquote>\n\n

W rzeczy samej. W kierunku swojej ojczystej Ukrainy czy z dala od niej? W dzisiejszych czasach chcieliby\u015bmy, aby go nie by\u0142o, „bo wyprzedzasz ca\u0142y \u015bwiat i pewnego dnia zmusisz wszystkie narody, wszystkie imperia do ust\u0105pienia ci drogi!”. Kilka lat przed napisaniem tego fragmentu Gogol \u015bmia\u0142 si\u0119 z Francuza, dla kt\u00f3rego jazda rosyjskim tarantasem po wyboistej wiejskiej drodze by\u0142a tortur\u0105. Tym razem, w fikcyjnej rosyjskiej tr\u00f3jce stworzonej przez Gogola, Gogol nie siedzi za kierowc\u0105. W tej poetyckiej przeja\u017cd\u017cce oszust Cziczikow by\u0142 jedynym pasa\u017cerem, jedynym instruktorem kierunku, w kt\u00f3rym pod\u0105\u017ca\u0142a trojka \u015awi\u0119tej Rosji.<\/p>\n\n

Zmierza\u0142 w kierunku drugiej – katastrofalnej – cz\u0119\u015bci Dead Souls<\/em>. Ku przera\u017ceniu liberalnych, post\u0119powych kr\u0119g\u00f3w, Gogol przyj\u0105\u0142 panslawizm i ko\u015bci\u00f3\u0142. Wed\u0142ug Karli\u0144skiego, to w\u0142a\u015bnie przyznanie si\u0119 Gogola do homoseksualno\u015bci swojemu spowiednikowi, fanatycznemu prawos\u0142awnemu ksi\u0119dzu Matwiejowi Konstantinowskiemu, wywo\u0142a\u0142o w pisarzu samookaleczaj\u0105c\u0105, ostatecznie samob\u00f3jcz\u0105 skruch\u0119. Ale bez wzgl\u0119du na przyczyn\u0119, jego my\u015blenie uleg\u0142o drastycznej zmianie.<\/p>\n\n

„Co\u015b jest we mnie nie tak”, wyzna\u0142 kiedy\u015b Gogol. „Patrz\u0119, jak na przyk\u0142ad kto\u015b potyka si\u0119 na ulicy i natychmiast moja wyobra\u017ania zaczyna pracowa\u0107 i wyobra\u017ca\u0107 sobie najbardziej przera\u017caj\u0105cy rozw\u00f3j wypadk\u00f3w w najbardziej koszmarnej formie. Te koszmary nie pozwalaj\u0105 mi spa\u0107, wyczerpuj\u0105 mnie ca\u0142kowicie”. Kiedy w p\u00f3\u017aniejszych latach pr\u00f3bowa\u0142 wykorzeni\u0107 te mroczne obrazy ze swojego umys\u0142u poprzez rygorystyczn\u0105 religijno\u015b\u0107, uda\u0142o mu si\u0119 jedynie st\u0142umi\u0107 swoj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 – jego komiczny dar przekraczania z\u0142a poprzez \u015bmiech.<\/p>\n\n

N\u0119kany poczuciem winy umys\u0142 Gogola w ko\u0144cu potkn\u0105\u0142 si\u0119 i uleg\u0142 opinii tych nacjonalistycznych \u015bwir\u00f3w, kt\u00f3rzy wierzyli, \u017ce zosta\u0142 on przygotowany przez wrog\u00f3w S\u0142owian do stworzenia oszczerczego obrazu Rosji jako ojczyzny martwych dusz. Dr\u0119czony my\u015bl\u0105 o swoich grzechach przeciwko naturalnemu porz\u0105dkowi \u017cycia i pora\u017cce w tworzeniu idealnego obrazu Rosji bez Cziczikow\u00f3w, Gogol spali\u0142 r\u0119kopis drugiej cz\u0119\u015bci Martwych dusz<\/em> w akcie umy\u015blnego auto-da-f\u00e9<\/em>.<\/p>\n\n

W tym samym okresie \u017cycia, w „Wybranych fragmentach korespondencji z przyjaci\u00f3\u0142mi”, wzywa\u0142 ca\u0142y s\u0142owia\u0144ski \u015bwiat do nauki j\u0119zyka rosyjskiego: „Musimy d\u0105\u017cy\u0107 do osi\u0105gni\u0119cia wy\u0142\u0105cznego panowania j\u0119zyka rosyjskiego w\u015br\u00f3d wszystkich naszych bratnich plemion”. Nacjonalistyczny zapa\u0142 tych wierszy na\u015bladuje Tarasa Bulb\u0119, kt\u00f3ry w p\u0142omieniach trawi\u0105cego go ognia wykrzykiwa\u0142 patriotyczne has\u0142a o triumfuj\u0105cej Rosji.<\/p>\n\n

– Zinovy Zinik<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gogol jest najwi\u0119kszym ukrai\u0144skim cz\u0142onkiem rosyjskiego panteonu literackiego. Ale jego artystyczna biografia by\u0142a mniej zwi\u0105zana z kulturowym zaw\u0142aszczaniem, a bardziej z radykalnym kamufla\u017cem. O trajektorii tw\u00f3rczo\u015bci Gogola od egzotyki do wojowniczego rosyjskiego nacjonalizmu.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5559,"parent":0,"template":"","tags":[],"displeu_category":[],"class_list":["post-37367","article","type-article","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/article\/37367","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/article"}],"about":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/article"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5559"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=37367"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=37367"},{"taxonomy":"displeu_category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/displeu_category?post=37367"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}