{"id":35731,"date":"2023-09-29T12:48:23","date_gmt":"2023-09-29T10:48:23","guid":{"rendered":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/article\/dogayi-korumak-insanlari-guclendirmek\/"},"modified":"2024-04-11T13:04:53","modified_gmt":"2024-04-11T11:04:53","slug":"dogayi-korumak-insanlari-guclendirmek","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/article\/dogayi-korumak-insanlari-guclendirmek\/","title":{"rendered":"Do\u011fay\u0131 korumak, insanlar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek"},"content":{"rendered":"\n

Balkanlar’da \u00e7evre protestolar\u0131<\/h2>\n\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131l i\u00e7inde Balkanlar, b\u00f6lgenin ekolojik miras\u0131 ve insan faaliyetlerinin do\u011fal kaynaklar \u00fczerindeki etkisine ili\u015fkin kayg\u0131lar\u0131n k\u00f6r\u00fckledi\u011fi \u00e7evre protestolar\u0131nda bir art\u0131\u015fa tan\u0131k oldu. Avrupa’n\u0131n son vah\u015fi nehirlerinden biri \u00fczerinde hidroelektrik santrallerinin in\u015fas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan Arnavutluk’taki Vjosa Nehri protestolar\u0131 ve k\u0131tan\u0131n en b\u00fcy\u00fck lityum rezervlerinden birinin s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine kar\u015f\u0131 m\u00fccadele eden S\u0131rbistan’daki Jadar hareketi \u00f6ne \u00e7\u0131kan \u00f6rneklerdir.<\/p>\n\n

\u0130ki hareket \u00f6rg\u00fctlenme, s\u00fcre ve taktikler a\u00e7\u0131s\u0131ndan birbirinden ayr\u0131l\u0131yordu. Jadar protestolar\u0131 birka\u00e7 ay s\u00fcrm\u00fc\u015f ve siyasi akt\u00f6rleri kapsarken, Vjosa protestolar\u0131 birka\u00e7 y\u0131la yay\u0131lm\u0131\u015f ve taban inisiyatifleri ve kar amac\u0131 g\u00fctmeyen kurulu\u015flar taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilmi\u015ftir. Farkl\u0131l\u0131klar\u0131na ra\u011fmen her iki hareket de vatanda\u015flar\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde harekete ge\u00e7irmi\u015f ve siyasi sonu\u00e7lar\u0131 etkilemi\u015ftir. Ocak 2022’de S\u0131rbistan ba\u015fbakan\u0131 Rio Tinto’nun Jadar projesi i\u00e7in verdi\u011fi arama izinlerinin geri \u00e7ekildi\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Benzer \u015fekilde, Mart 2023’te Vjosa Nehri milli park ilan edilerek herhangi bir ek geli\u015fmeye kar\u015f\u0131 koruma alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n

\"\"<\/p>\n\n

Arnavutluk, Kaliva\u00e7’ta Vjosa Nehri \u00fczerinde kurulmas\u0131 planlanan hidroelektrik santralinin \u015fantiyesi. Haziran 2019. Kaynak: Wikimedia Commons<\/a><\/p>\n\n

Biyo\u00e7e\u015fitlilik sald\u0131r\u0131 alt\u0131nda<\/h2>\n\n

Yunanistan’dan do\u011fan Vjosa, Avrupa’daki son vah\u015fi nehirlerden biridir ve 270 kilometreden uzun bir s\u00fcre boyunca hi\u00e7bir yapay engel olmaks\u0131z\u0131n akmaktad\u0131r. Havzas\u0131, baz\u0131lar\u0131 uluslararas\u0131 d\u00fczeyde tehdit alt\u0131nda olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lan 1100<\/a>‘den fazla hayvan ve bitki t\u00fcr\u00fcne<\/a> ev sahipli\u011fi yapmaktad\u0131r.<\/p>\n\n

May\u0131s 2017’de Arnavutluk h\u00fck\u00fcmeti, 2007 y\u0131l\u0131nda \u0130talyan Becchetti grubu ile ba\u015flat\u0131lan ancak rafa kald\u0131r\u0131lan Kaliva\u00e7’ta b\u00fcy\u00fck bir hidroelektrik santralinin in\u015fas\u0131 i\u00e7in yeniden ihale a\u00e7t\u0131. Becchetti ile yap\u0131lan anla\u015fman\u0131n feshedilmesine, 2016 y\u0131l\u0131nda projeyle ilgili ciddi belge sahtecili\u011fi ve kara para aklama iddialar\u0131 yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. H\u00fck\u00fcmet bu kez imtiyaz\u0131 T\u00fcrk yat\u0131r\u0131mc\u0131lara teklif etti. Po\u00e7em’deki bir ba\u015fka proje de nehrin \u00e7ak\u0131l adalar\u0131n\u0131 ve al\u00fcvyon ormanlar\u0131n\u0131 tehlikeye atan 25 metrelik bir baraj duvar\u0131n\u0131n in\u015fas\u0131n\u0131 i\u00e7eriyordu. Kaliva\u00e7’ta in\u015faat\u0131n yeniden ba\u015flamak \u00fczere oldu\u011fu 2018 y\u0131l\u0131nda protestolar\u0131n \u015fiddeti artt\u0131. Ana yat\u0131r\u0131mc\u0131, Arnavutluk’tan Fusha ve T\u00fcrkiye’den Ayen Enerji’nin ortak giri\u015fimi olan Ayen-Alb idi.<\/p>\n\n

https:\/\/cms.smartraise.net\/eurozine\/embed\/donate<\/a><\/p>\n\n

S\u0131rbistan’da Jadar Nehri Vadisi \u00e7ok \u00e7e\u015fitli bitki ve hayvan t\u00fcrlerine<\/a> ev sahipli\u011fi yapmaktad\u0131r. Nehir, biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011finin yan\u0131 s\u0131ra \u00e7evredeki topluluklar i\u00e7in de \u00f6nemli bir su kayna\u011f\u0131d\u0131r. Vadi ayn\u0131 zamanda elektrikli ara\u00e7 bataryalar\u0131 i\u00e7in stratejik bir kaynak olan d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck lityum yataklar\u0131ndan birine sahiptir. Jadar, Avrupa’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck lityum madeni olacak ve 2035 y\u0131l\u0131nda karbon yayan yanmal\u0131 motorlar\u0131n a\u015famal\u0131 olarak kullan\u0131mdan kald\u0131r\u0131lmas\u0131ndan \u00f6nce AB’nin h\u0131zla artan talebini kar\u015f\u0131lamas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131.<\/p>\n\n

Jadar’daki lityum yataklar\u0131n\u0131n ke\u015ffi 2004 y\u0131l\u0131na dayanmaktad\u0131r. Anglo-Avustralyal\u0131 madencilik \u015firketi Rio Tinto, 2023 y\u0131l\u0131nda madencilik tesislerinin in\u015fas\u0131na ba\u015flamay\u0131 ve ilk sat\u0131labilir \u00fcr\u00fcn\u00fcn 2026 y\u0131l\u0131na kadar piyasaya girmesini<\/a> hedefliyordu. Rio Tinto, S\u0131rp yetkililer i\u00e7in bir \u00e7evresel etki<\/a> \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 haz\u0131rlamam\u0131\u015ft\u0131. Rio Tinto’nun Jadar madenindeki faaliyetlerinin yak\u0131nda ba\u015flamas\u0131, Eyl\u00fcl 2021 ile \u015eubat 2022 aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck protestolara yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n\n

\u00c7\u0131kar\u0131lan dersler<\/h2>\n\n

Her iki protesto da do\u011fal alanlar\u0131n korunmas\u0131na odaklanm\u0131\u015f olsa da, iki hareket farkl\u0131 yap\u0131lara, taktiklere ve \u00f6l\u00e7e\u011fe sahipti.<\/p>\n\n

Kaliva\u00e7 hidroelektrik santraline kar\u015f\u0131 tepkiler, Arnavutluk genelinde yerel aktivistler, \u00e7evre \u00f6rg\u00fctleri ve ilgili vatanda\u015flar\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fi taban hareketlerini i\u00e7eriyordu. EcoAlbania, Riverwatch, EuroNatur ve Front 21\/42 gibi bir\u00e7ok etkili sivil toplum kurulu\u015fu, halk\u0131n protestosunu harekete ge\u00e7irme, politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n ilgisini \u00e7ekme veya bilim insanlar\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yapma konular\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n

\u00c7evreci sivil toplum kurulu\u015flar\u0131, Balkan \u00fclkelerindeki nehirleri baraj projelerine kar\u015f\u0131<\/a> korumak ve koruma i\u00e7in daha y\u00fcksek standartlar\u0131 te\u015fvik etmek amac\u0131yla uluslararas\u0131 bir koalisyon olan Save the Blue Heart of Europe arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Vjosa Nehri protestolar\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti. 2012 y\u0131l\u0131nda kurulan koalisyon, Sava ve Neretva da dahil olmak \u00fczere Balkanlar’daki di\u011fer nehirlerin korunmas\u0131nda<\/a> da g\u00f6rev ald\u0131.<\/p>\n\n

Hareket, Arnavutluk h\u00fck\u00fcmeti \u00fczerinde s\u00fcrekli bask\u0131 uygulayarak k\u00fc\u00e7\u00fck ama \u0131srarl\u0131 giri\u015fimlerle harekete ge\u00e7ti. Bask\u0131 ve \u015fiddet korkusu, kitlesel halk g\u00f6sterileri yerine \u00e7at\u0131\u015fmac\u0131 olmayan savunuculuk \u00e7abalar\u0131n\u0131n tercih edilmesinin bir a\u00e7\u0131klamas\u0131d\u0131r. 2011 y\u0131l\u0131nda on binlerce vatanda\u015f\u0131n kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcmet kar\u015f\u0131t\u0131 protestolar g\u00f6stericilerle polis aras\u0131nda \u015fiddetli \u00e7at\u0131\u015fmalara yol a\u00e7m\u0131\u015f, d\u00f6rt ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015f ve onlarca ki\u015fi de yaralanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n

Sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri savunuculuk odakl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131yla, 2011 protestolar\u0131n\u0131n liderlerinden biri olan Arnavutluk Ba\u015fbakan\u0131 Edi Rama’n\u0131n da ilgisini \u00e7ekmeyi umuyorlard\u0131. Sosyalist Parti \u00fcyesi olan Rama, Tiran Belediye Ba\u015fkan\u0131 olarak g\u00f6rev yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre boyunca \u015fehrin altyap\u0131s\u0131n\u0131 ve sakinlerinin ya\u015fam kalitesini iyile\u015ftiren giri\u015fimleri hayata ge\u00e7irerek pop\u00fclerlik ve destek kazanm\u0131\u015ft\u0131. 2013 parlamento se\u00e7imleri \u00f6ncesinde Rama yolsuzlukla m\u00fccadele, ekonomiyi canland\u0131rma ve Avrupa entegrasyonunu s\u00fcrd\u00fcrme s\u00f6z\u00fc vermi\u015fti. Ge\u00e7mi\u015fi ve pop\u00fclaritesi onu sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri i\u00e7in olas\u0131 bir muhatap haline getirmi\u015ftir.<\/p>\n\n

Savunuculuk yakla\u015f\u0131m\u0131 Vjosa nehri protesto hareketi i\u00e7in etkili olmu\u015ftur, ancak halk\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 kat\u0131l\u0131m\u0131, toplumsal kat\u0131l\u0131m\u0131n kapsam\u0131 konusunda endi\u015felere yol a\u00e7maktad\u0131r. S\u0131rbistan’da Jadar protestolar\u0131nda oldu\u011fu gibi, y\u00fcz y\u00fcze g\u00f6steriler ve halk\u0131n daha fazla kat\u0131l\u0131m\u0131 da h\u00fck\u00fcmet \u00fczerinde konuyu daha erken ele almas\u0131 i\u00e7in daha fazla bask\u0131 olu\u015fturabilirdi.<\/p>\n\n

Jadar protestolar\u0131na kitlesel kat\u0131l\u0131m\u0131n ard\u0131nda k\u0131smen siyasi akt\u00f6rlerin kat\u0131l\u0131m\u0131 yatmaktad\u0131r. Eyl\u00fcl 2021’de Ekolojik Ayaklanma hareketi Rio Tinto’nun madencilik projesini durdurmas\u0131 ve \u00fclkeyi terk etmesi talebiyle bir protesto d\u00fczenledi. Demokrat Parti ve Halk Partisi taraf\u0131ndan desteklenen g\u00f6sterilere binlerce ki\u015fi kat\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n

Protestolar s\u0131ras\u0131nda siyaset ve sivil toplum aras\u0131ndaki \u00e7izgiler bulan\u0131kla\u015ft\u0131. 2021 y\u0131l\u0131n\u0131n ortalar\u0131nda, \u00f6nde gelen Ekolojik Ayaklanma aktivistlerinden Aleksandar Jovanovi\u0107 \u0106uta, hareketin 2022 Belgrad \u015fehir meclisi se\u00e7imleri i\u00e7in aday g\u00f6sterece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Kas\u0131m 2021’de, devam eden Jadar protestolar\u0131n\u0131n ortas\u0131nda, hareketin 2022’deki S\u0131rbistan parlamento se\u00e7imlerine de kat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131.<\/p>\n\n

S\u0131rbistan’da y\u00fcz y\u00fcze g\u00f6sterilerin \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131, Cumhurba\u015fkan\u0131 Aleksandar Vu\u010di\u0107’in sivil topluma y\u00f6nelik bask\u0131lar\u0131n\u0131n da bir sonucudur. S\u0131rbistan 2020 y\u0131l\u0131nda, yurt d\u0131\u015f\u0131ndan fon alan kurulu\u015flara kat\u0131 raporlama gereklilikleri ve mali cezalar getiren ter\u00f6rle m\u00fccadele mevzuat\u0131n\u0131<\/a> kabul etmi\u015ftir. Vu\u010di\u0107, demokratik g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc kor<\/a>urken, \u00fclkenin medyas\u0131 ve g\u00fc\u00e7 merkezleri \u00fczerinde neredeyse tam bir kontrol uyguluyor.<\/p>\n\n

2018 ve 2020 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Vu\u010di\u0107’in giderek otoriterle\u015fen y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 s\u00fcrekli ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l g\u00f6steriler d\u00fczenlendi. Muhalefet yollar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun kapat\u0131lmas\u0131yla, halk protestolar\u0131 muhalefeti ifade etmek i\u00e7in kalan son mecralardan biri haline geldi.<\/p>\n\n

Kitlesel kat\u0131l\u0131m\u0131 harekete ge\u00e7irmede etkili olsa da, muhalefetle ba\u011flant\u0131l\u0131 siyasi partilerin kat\u0131l\u0131m\u0131 protestolar\u0131n inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybetme riski ta\u015f\u0131yordu. Dahas\u0131, Jadar protestolar\u0131 s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan yeni siyasi akt\u00f6rler \u00e7evresel taahh\u00fctlerine sad\u0131k kalmazlarsa, S\u0131rplar aras\u0131nda daha fazla hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fanacakt\u0131r.<\/p>\n\n

Mavrovo ve Bor<\/h2>\n\n

Hem Vjosa hem de Jadar hareketleri daha \u00f6nceki protestolardan elde edilen deneyimlerden yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. Save the Blue Heart of Europe, Vjosa protestolar\u0131n\u0131n zamanlamas\u0131na yak\u0131n olan 2014-2015 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, kay\u0131n ormanlar\u0131na ve nesli kritik derecede tehlike alt\u0131nda olan Balkan va\u015fa\u011f\u0131na ev sahipli\u011fi yapan Kuzey Makedonya’n\u0131n Mavrovo Milli Park\u0131’n\u0131n korunmas\u0131nda aktif rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n

Park, D\u00fcnya Bankas\u0131 ve Avrupa \u0130mar ve Kalk\u0131nma Bankas\u0131 (EBRD) taraf\u0131ndan finanse edilen iki hidroelektrik santralinin in\u015fas\u0131 nedeniyle tehdit alt\u0131ndayd\u0131. \u00c7evre koalisyonunun ana taleplerinden biri D\u00fcnya Bankas\u0131 ve EBRD fonlar\u0131n\u0131n geri \u00e7ekilmesiydi. Bunu, ba\u015fbakana sunulan ve 100.000’den fazla imza toplayan bir dilek\u00e7e de dahil olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli taktiklerle ba\u015fard\u0131. 2015 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda D\u00fcnya Bankas\u0131 projeden \u00e7ekilme karar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Bunu 2017 y\u0131l\u0131nda EBRD takip etmi\u015ftir.<\/p>\n\n

Jadar protestolar\u0131n\u0131n da ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u00f6nc\u00fcl\u00fc vard\u0131. 2018 y\u0131l\u0131nda S\u0131rbistan Enerji Bakan\u0131, \u00c7inli Zijin Mining Group’un Avrupa’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck ve S\u0131rbistan’\u0131n tek bak\u0131r kompleksi olan RTB Bor’a stratejik ortak olmak i\u00e7in a\u00e7\u0131lan ihaleyi kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/a> a\u00e7\u0131klad\u0131. S\u0131rbistan’\u0131n do\u011fusunda yer alan maden 1900’lerin ba\u015f\u0131ndan beri faaliyet g\u00f6steriyordu ve su ve hava kirlili\u011fi ile yerel topluluklar \u00fczerindeki sa\u011fl\u0131k etkileri de dahil olmak \u00fczere bir dizi \u00e7evresel ve sosyal sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yayd\u0131.<\/p>\n\n

\u00c7in’in Bor madenini devralmas\u0131 ve geni\u015fletmesinin ard\u0131ndan hava kirlili\u011fi daha da k\u00f6t\u00fcle\u015fti ve k\u00fck\u00fcrt dioksit seviyeleri, izin verilen maksimum 350’den metrek\u00fcp ba\u015f\u0131na 2000 mikrograma ula\u015ft\u0131. 2019’un sonu ve 2020’nin ba\u015f\u0131 aras\u0131nda Bor sakinleri, sonunda \u015fehrin belediye ba\u015fkan\u0131n\u0131 Zijin’e kar\u015f\u0131 resmi bir su\u00e7 duyurusunda<\/a> bulunmaya zorlayan ve h\u00fck\u00fcmetin \u015firketi sorumlu tutmay\u0131 ama\u00e7layan ad\u0131mlar atmas\u0131na yol a\u00e7an \u00e7e\u015fitli protestolar d\u00fczenledi. 2021 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda S\u0131rbistan, \u00e7evre standartlar\u0131na uymamas\u0131 \u00fczerine Zijin’e bir at\u0131k su ar\u0131tma tesisini tamamlama talimat\u0131 verdi.<\/p>\n\n

Kay\u0131klar ve barikatlar<\/h2>\n\n

Vjosa Nehri \u00fczerinde \u00f6nerilen hidroelektrik santrallerine kar\u015f\u0131 kullan\u0131lan savunuculuk taktikleri, koalisyonun ulusal ve uluslararas\u0131 fark\u0131ndal\u0131k yaratmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmakla kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda konunun y\u0131llarca kamuoyunun g\u00fcndeminde kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Bu durum nihayetinde nehirle ilgili planlar\u0131n\u0131 yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irmesi i\u00e7in h\u00fck\u00fcmet \u00fczerinde \u00f6nemli bir bask\u0131 olu\u015fturdu.<\/p>\n\n

Hareketin uluslararas\u0131 boyutu, \u00e7evrenin korunmas\u0131n\u0131n do\u011frudan etkilenen yerel grup ve topluluklar\u0131n \u00f6tesinde destek \u00e7ekebilecek k\u00fcresel bir mesele oldu\u011funun kan\u0131t\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n\n

Uluslararas\u0131 odakl\u0131 giri\u015fimlerin bir di\u011fer kayda de\u011fer \u00f6rne\u011fi de 2016 y\u0131l\u0131nda d\u00fczenlenen Balkan Nehir Turu’dur. Aralar\u0131nda \u0130talya, Almanya ve Hollanda’n\u0131n da bulundu\u011fu \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerden gelen kanocular, baraj in\u015faatlar\u0131n\u0131n zararl\u0131 sonu\u00e7lar\u0131na dikkat \u00e7ekmek amac\u0131yla Balkanlar’da tehdit alt\u0131ndaki nehirlerde bir yolculu\u011fa <\/a>\u00e7\u0131kt\u0131lar. Tur, Tiran’daki Arnavutluk ba\u015fbakanl\u0131k ofisi \u00f6n\u00fcnde d\u00fczenlenen ve Vjosa \u00fczerinde \u00f6nerilen barajlara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan ve bir milli park kurulmas\u0131n\u0131 savunan y\u00fczlerce imza<\/a> ile s\u00fcslenmi\u015f kanolar\u0131n sergilendi\u011fi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir protesto ile sonu\u00e7land\u0131.<\/p>\n\n

\u0130ki y\u0131l sonra Save the Blue Heart of Europe, Saraybosna’da d\u00fczenlenen ilk Avrupa Nehirler Zirvesi<\/a> ‘nin sonu\u00e7 etkinli\u011fi olarak Balkan nehirleri i\u00e7in bir konser d\u00fczenledi. Toplant\u0131ya \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerden 200’\u00fcn \u00fczerinde aktivist, bilim insan\u0131 ve b\u00f6lgedeki temiz, serbest ak\u0131\u015fl\u0131 nehirlerin korunmas\u0131 ve eski haline getirilmesi ortak hedefini payla\u015fan ilgili vatanda\u015flar kat\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n

Kitlesel kat\u0131l\u0131mdan yararlanan Jadar protestolar\u0131 \u00e7o\u011funlukla ulusal d\u00fczeydeydi. S\u0131rbistan’daki stratejik yol blokajlar\u0131 \u00f6zellikle dikkat \u00e7ekmede etkili oldu. \u0130nsanlara rahats\u0131zl\u0131k vererek ve ekonomik faaliyetleri sekteye u\u011fratarak, ablukalar karar al\u0131c\u0131lar \u00fczerindeki bask\u0131y\u0131 art\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n

Protestolar\u0131n yo\u011funlu\u011fu Kas\u0131m 2021’de S\u0131rbistan h\u00fck\u00fcmetinin iki \u00f6nemli ulusal yasay\u0131<\/a> de\u011fi\u015ftirme \u00f6nerisinin ard\u0131ndan artt\u0131. \u00d6nerilen de\u011fi\u015fiklikler, devletin sadece sekiz g\u00fcn i\u00e7inde m\u00fclkleri kamula\u015ft\u0131rma yetkisini <\/a>art\u0131rmay\u0131, b\u00f6ylece planlanan madenin yak\u0131n\u0131ndaki topluluklar\u0131n ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rmay\u0131 ve bir referandumun ge\u00e7mesi i\u00e7in gereken oy say\u0131s\u0131 e\u015fi\u011fini kald\u0131rarak yerine basit \u00e7o\u011funlu\u011fu getirmeyi ama\u00e7l\u0131yordu. S\u0131rp yetkililer daha \u00f6nce Rio Tinto’nun Jadar’daki faaliyetlerine ili\u015fkin bir referandum olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirmi\u015flerdi.<\/p>\n\n

Rio Tinto, 2020 y\u0131l\u0131nda lityum rezervini \u00e7evreleyen arazilerin sat\u0131n al\u0131nmas\u0131 s\u00fcrecini ba\u015flatm\u0131\u015f ve kamula\u015ft\u0131rmaya tek alternatif olarak tazminat\u0131 sunmu\u015ftu. \u015eirketin kamula\u015ft\u0131rmadan bahsetmesi, Jadar \u00e7evresindeki topluluklar\u0131n do\u011frudan bir tehdit olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 yeni yasay\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor gibiydi.<\/p>\n\n

Bu, S\u0131rp halk\u0131 aras\u0131ndaki ho\u015fnutsuzlu\u011fun zirve noktas\u0131yd\u0131. 4 Aral\u0131k 2021 tarihinde, g\u00f6stericilerin Novi Sad’daki \u00d6zg\u00fcrl\u00fck K\u00f6pr\u00fcs\u00fc<\/a> ‘n\u00fc kapatmas\u0131 ve Ni\u015f, U\u017eice, Subotica ve di\u011fer \u015fehirlerdeki otoyollarda trafi\u011fi durdurmas\u0131 ile en b\u00fcy\u00fck protestolardan biri ger\u00e7ekle\u015fti. S\u0131rbistan h\u00fck\u00fcmeti \u00f6nerilen kamula\u015ft\u0131rma yasas\u0131n\u0131 geri \u00e7ekmek zorunda kald\u0131, ancak referandum mevzuat\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklikleri muhafaza etmeye karar vererek huzursuzlu\u011fu daha da k\u00f6r\u00fckledi.<\/p>\n\n

40’tan fazla inisiyatif ve hareketle i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde olan Ekolojik Ayaklanma, ‘ya\u011fmac\u0131 yasalar\u0131n’ geri \u00e7ekilmesini olumlu bir ad\u0131m olarak kabul etmekle birlikte zaferin hen\u00fcz tamamlanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131. Hareket, Rio Tinto ile yap\u0131lan t\u00fcm anla\u015fmalar\u0131n derhal kamuoyuna a\u00e7\u0131klanmas\u0131 ve iptal edilmesi \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu. Bu arada g\u00f6stericiler S\u0131rbistan genelinde 50’den fazla yerde yollarda, ana otoyollarda ve k\u00f6pr\u00fclerde barikatlar kurmaya devam etti.<\/p>\n\n

Demokratik etki<\/h2>\n\n

Vjosa ve Jadar protestolar\u0131, Arnavutluk ve S\u0131rbistan tarihindeki en y\u00fcksek profilli ve en ba\u015far\u0131l\u0131 \u00e7evre kampanyalar\u0131 aras\u0131nda yer almakta olup, vatanda\u015flar ve ilgili payda\u015flar aras\u0131nda \u00e7evre konular\u0131na ili\u015fkin artan fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 ve endi\u015feyi yans\u0131tmaktad\u0131r.<\/p>\n\n

Bu iki hareket farkl\u0131 \u015fekillerde farkl\u0131 bireyleri, topluluklar\u0131 ve kurulu\u015flar\u0131 bir araya getirerek endi\u015feleri dile getirmek ve muhalefeti ifade etmek i\u00e7in bir platform sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunu yaparken de, demokratik karar alma s\u00fcre\u00e7lerinde aktif ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 bir yurtta\u015fl\u0131\u011f\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc g\u00fcc\u00fcn\u00fcn alt\u0131n\u0131 \u00e7izdiler.<\/p>\n\n

Arnavutluk’ta protestolar Vjosa’n\u0131n korunmas\u0131n\u0131 siyasi tart\u0131\u015fmalarda \u00f6n plana \u00e7\u0131kard\u0131. 2020 y\u0131l\u0131nda d\u00f6nemin Cumhurba\u015fkan\u0131 Ilir Meta, bir milli park olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 resmen savundu<\/a>. 2021 se\u00e7im kampanyas\u0131 s\u0131ras\u0131nda muhalefetteki Demokrat Parti lideri Lulzim Basha, nehrin korunmas\u0131<\/a> ve hidroelektrik santrallerinin in\u015fas\u0131n\u0131n engellenmesi konusundaki kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131<\/a>.<\/p>\n\n

Artan bask\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131nda Ba\u015fbakan Edi Rama da b\u00f6lgeyi koruma s\u00f6z\u00fc verdi ve daha sonra hidroelektrik projesinin iptal edildi\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Ertesi y\u0131l, Vjosa’y\u0131 bir do\u011fa park\u0131 ilan etme vaadiyle yeniden se\u00e7ilmek istedi. Yine de protesto kampanyas\u0131, 2023 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda nehir i\u00e7in tam koruma \u00f6nlemleri al\u0131nana kadar devam etti.<\/p>\n\n

\u00c7evre protestolar\u0131n\u0131n siyasi sonu\u00e7lar\u0131 S\u0131rbistan’da daha da derin olmu\u015f ve yeni siyasi g\u00fc\u00e7lerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ekolojik Ayaklanma, 2022 genel se\u00e7imlerine kat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131ktan sonra S\u0131rbistan i\u00e7in Birlikte ve Belgrad’\u0131n Bo\u011fulmas\u0131na \u0130zin Vermeyin ile Moramo (Yapmal\u0131y\u0131z) koalisyonunu kurdu.<\/p>\n\n

Moramo’nun S\u0131rp siyaseti \u00fczerindeki etkisi \u00e7ok derin olmu\u015ftur. Koalisyon genel se\u00e7imlerde halk\u0131n yakla\u015f\u0131k<\/a> y\u00fczde 5’inin oyunu alarak Ulusal Meclis’te 13 sandalye kazand\u0131. Haziran 2022’de S\u0131rbistan i\u00e7in Birlikte, Ekolojik Ayaklanma ve \u00d6zg\u00fcr S\u0131rbistan Meclisi, ye\u015fil-sol bir siyasi y\u00f6nelime sahip bir parti olan Zajedno (Birlikte) alt\u0131nda birle\u015fti. Parti, \u00e7evre koruma, enerji d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ve do\u011frudan demokrasiyi temel \u00f6ncelikleri olarak sunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n

Moramo ve Zajedno’nun ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, muhalefeti g\u00fc\u00e7lendirerek ve yeni perspektifler sunarak S\u0131rbistan’daki siyasi manzaray\u0131 canland\u0131rd\u0131. \u0130lerici seslerin \u00e7evresel kayg\u0131lar\u0131 savunmas\u0131 ve demokratik kat\u0131l\u0131m yoluyla anlaml\u0131 bir de\u011fi\u015fim yaratmas\u0131 i\u00e7in bir platform sa\u011flad\u0131. Bu iki parti, Vu\u010di\u0107’in iktidar\u0131na hen\u00fcz meydan okuyamam\u0131\u015f olsalar da, alternatif bir yolun m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015flerdir.<\/p>\n\n

Jadar ve Vjosa protesto hareketlerinin ba\u015far\u0131s\u0131 ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, benzer \u00e7evresel ve sosyal kayg\u0131larla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olan di\u011fer topluluklara da ilham kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Arnavutluk’taki ba\u015far\u0131lar\u0131ndan cesaret alan Save the Blue Heart of Europe liderleri, nehir \u00f6ncelikli yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 di\u011fer Balkan \u00fclkelerine de ta\u015f\u0131ma niyetinde olduklar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Artan \u00e7evresel bask\u0131lara kar\u015f\u0131 el de\u011fmemi\u015f su yollar\u0131n\u0131 koruma m\u00fccadelesinin yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 Bosna-Hersek ve Karada\u011f, koalisyonun bir sonraki \u00f6nceli\u011fi olarak se\u00e7ildi. Vjosa Milli Park\u0131’n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, Orta Amerika’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck ikinci nehri olan Honduras’taki serbest ak\u0131\u015fl\u0131 Patuca gibi d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki nehirler i\u00e7in koruma \u00e7abalar\u0131na ilham verebilir.<\/p>\n\n

AB d\u00fczeyinde \u00e7ifte standart m\u0131?<\/h2>\n\n

AB, hem Vjosa Nehri hem de Jadar protestolar\u0131na deste\u011fini ifade etti, ancak ayn\u0131 d\u00fczeyde bir kat\u0131l\u0131m g\u00f6stermedi. AB’nin 2030 biyo\u00e7e\u015fitlilik stratejisinin temel hedeflerinden biri, en az 25.000 kilometrelik<\/a> serbest ak\u0131\u015fl\u0131 nehrin rehabilite<\/a> edilmesidir. Avrupa’n\u0131n nehirlerinin ve k\u0131y\u0131 sular\u0131n\u0131n korunmas\u0131 da Su \u00c7er\u00e7eve Direktifi’nin merkezinde yer almaktad\u0131r. Bu nedenlerle, Vjosa Nehri’nin korunmas\u0131na y\u00f6nelik AB deste\u011fi y\u0131llar boyunca kararl\u0131 ve tutarl\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n\n

2018 y\u0131l\u0131nda Avrupa Parlamentosu, Arnavutluk’la ilgili olarak ‘Vjosa ve Valbona nehirleri boyunca uzanan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli turizm tesisleri ve hidroelektrik santralleri gibi koruma alt\u0131ndaki alanlarda ciddi \u00e7evresel hasara yol a\u00e7an<\/a> ‘ ekonomik projelerle ilgili endi\u015felerini dile getiren bir karar kabul etti. Karar ayr\u0131ca Arnavutluk’u yenilenebilir enerji stratejisini yeniden de\u011ferlendirmeye<\/a> ve elektrik \u00fcretiminde hidroelektri\u011fe olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltmaya te\u015fvik<\/a> etti.<\/p>\n\n

Vjosa’ya ili\u015fkin endi\u015feler, AB’nin Arnavutluk h\u00fck\u00fcmetini ‘nehrin t\u00fcm uzunlu\u011funu kapsayacak \u015fekilde Vjosa Milli Park\u0131’n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan en k\u0131sa s\u00fcrede kurmaya’ \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 2021 Arnavutluk \u0130lerleme Raporu’nda da yer ald\u0131.<\/p>\n\n

Ancak AB’nin Jadar lityum madeni projesine tepkisi, Birli\u011fin enerji d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnde lityuma olan \u00f6nemli ihtiyac\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ok daha \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc oldu. \u0130\u00e7ten yanmal\u0131 motorlar\u0131n 2035 y\u0131l\u0131na kadar a\u015famal\u0131 olarak kullan\u0131mdan kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla birlikte, 2030 y\u0131l\u0131na kadar 30 milyon elektrikli otomobilin<\/a> kullan\u0131mda olmas\u0131 beklenmektedir. AB \u00fclkeleri halihaz\u0131rda d\u00fcnyadaki elektrikli ara\u00e7lar\u0131n d\u00f6rtte birinden fazlas\u0131n\u0131 \u00fcretiyor ve Alman Volkswagen 2024 y\u0131l\u0131na kadar Tesla’y\u0131 ge\u00e7erek en b\u00fcy\u00fck elektrikli otomobil \u00fcreticisi olmay\u0131<\/a> hedefliyor.<\/p>\n\n

Aral\u0131k 2021’de, Jadar protestolar\u0131 devam ederken, AB Komisyonu S\u00f6zc\u00fcs\u00fc Ana Pisonero projenin ‘bir \u00e7ok iyi bir f\u0131rsat <\/a>S\u0131rbistan’\u0131n sosyo-ekonomik kalk\u0131nmas\u0131 i\u00e7in en y\u00fcksek \u00e7evre standartlar\u0131na sayg\u0131 g\u00f6sterilmesi \u015fart\u0131yla” diyerek AB’nin S\u0131rbistan’a yard\u0131mc\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6zlerine ekledi \u00e7ekmek <\/a>Hammadde ve bataryalar i\u00e7in s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir de\u011fer zincirleri geli\u015ftirmek \u00fczere ortaklar ve yat\u0131r\u0131mlar.<\/p>\n\n

Bu farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar, AB’nin ekolojik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ba\u011flam\u0131nda \u00e7evre m\u00fccadelelerine verdi\u011fi deste\u011fi ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131yla uzla\u015ft\u0131rmakta ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc yans\u0131tmaktad\u0131r.<\/p>\n\n

\u00c7evresel protestolar\u0131n gelece\u011fi<\/h2>\n\n

Vjosa Nehri ve Jadar protestolar\u0131, kendi \u00fclkelerindeki siyasi ve sosyal ko\u015fullar\u0131 yans\u0131tan farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar benimsemi\u015ftir. Ancak farkl\u0131l\u0131klar\u0131na ra\u011fmen, her iki hareket de b\u00f6lgedeki \u00e7evresel meselelere vatanda\u015f kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n demokratik etkisinin kan\u0131t\u0131d\u0131r. Protestolar sadece kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 projeleri ba\u015far\u0131yla durdurmakla kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda h\u00fck\u00fcmet ve \u015firketlerin hesap verebilirli\u011fini te\u015fvik etti ve siyasi de\u011fi\u015fim i\u00e7in yeni yollar a\u00e7t\u0131.<\/p>\n\n

Ancak \u00e7evre m\u00fccadeleleri sona ermi\u015f de\u011fil.<\/p>\n\n

Rio Tinto, S\u0131rbistan’da Jadar’daki projesinden vazge\u00e7mi\u015f de\u011fil. \u015eirket, maden i\u00e7in \u00f6nerilen alan\u0131n \u00e7evresinde arazi sat\u0131n<\/a> al\u0131yor ve madencilik projesine ili\u015fkin bir referandum d\u00fczenlenmesi olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 hala masada. Zajedno’nun ve di\u011fer yeni ye\u015fil ve solcu siyasi akt\u00f6rlerin nas\u0131l bir tepki verece\u011fini zaman g\u00f6sterecek. Bu arada Arnavutluk’ta sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri, Adriyatik Denizi’ndeki g\u00f6\u00e7men ku\u015f alanlar\u0131 i\u00e7in tehdit olu\u015fturan Vlora’da uluslararas\u0131 bir havaalan\u0131 in\u015fa edilmesine kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7mi\u015f durumda.<\/p>\n\n

\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda, \u00e7evre hareketlerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 muhtemelen Arnavutluk, S\u0131rbistan ve di\u011fer Balkan \u00fclkelerindeki siyasi manzaray\u0131 \u015fekillendirmeye devam edecektir. AB bu s\u00fcre\u00e7te de\u011ferli bir m\u00fcttefik olabilir. Ancak ger\u00e7ekten demokratik bir g\u00fc\u00e7 olarak g\u00fcvenilirli\u011fini korumak i\u00e7in tutarl\u0131 bir duru\u015f sergilemeli ve her t\u00fcrl\u00fc \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ele almal\u0131d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yak\u0131n zamanda S\u0131rbistan ve Arnavutluk’ta maden \u00e7\u0131karma ve ekosistemin bozulmas\u0131na kar\u015f\u0131 d\u00fczenlenen protestolar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131, G\u00fcneydo\u011fu Avrupa’da ekolojik meseleler etraf\u0131nda demokrasinin yeniden canlanma potansiyelini ortaya koymaktad\u0131r. Ancak AB bu s\u00fcre\u00e7te g\u00fcvenilir bir ortak olarak hareket edebilece\u011fini hen\u00fcz kan\u0131tlamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":35732,"parent":0,"template":"","tags":[],"displeu_category":[],"class_list":["post-35731","article","type-article","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/article\/35731","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/article"}],"about":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/article"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/35732"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35731"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35731"},{"taxonomy":"displeu_category","embeddable":true,"href":"https:\/\/archive.displayeurope.eu\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/displeu_category?post=35731"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}