De Green Deal, vijf jaar later: De introductie van een kompas voor de koolstofneutraliteit van Europa
Vijf jaar na de lancering in 2019 bevindt de Europese Green Deal zich in een verrassende paradox. De overeenkomst is het onderwerp van polemiek in heel Europa en toch kan bijna niemand zeggen hoeveel ervan is geïmplementeerd!
Dit is deels te wijten aan een gebrek aan duidelijkheid over het soort vooruitgang dat is geboekt: een Europees Commissiedocument beschrijft de vooruitgang die tot nu toe is geboekt, maar haalt institutionele en praktische vooruitgang door elkaar. Zowel voorstanders als tegenstanders kunnen geen antwoord geven op vragen die nochtans essentieel zijn: bereikt het pact daadwerkelijk zijn doelstellingen, afgezien van hun formele omzetting in wetsvoorstellen? Gaat het de goede kant op? Wat zijn de hiaten, zwakke punten en onevenwichtigheden?
Om licht op de situatie te werpen, bieden we beleidsmakers en het grote publiek een statistisch hulpmiddel dat gemakkelijk te gebruiken, gratis toegankelijk en zo volledig mogelijk is: het Green Deal Kompas. Het bestaat uit 14 indicatoren die zijn onderverdeeld in vier belangrijke gebieden of “pijlers” van de Green Deal: klimaat en energie, hulpbronnen en vervuiling, landbouw en voedsel, biodiversiteit en ecosystemen. De indicatoren zijn allemaal prominent aanwezig in de Europese wetgeving.
Ze worden daarom onderworpen aan een betrouwbare en actuele beoordeling door het Europese bureau voor de statistiek Eurostat, waardoor we hun huidige toestand kunnen vergelijken met de overeengekomen doelstelling. Het is de bedoeling dat de indicatoren in de komende maanden en jaren worden geactualiseerd, maar ze vormen nu al een voldoende robuuste set gegevens om een eerste beoordeling van het traject van de Europese Green Deal mogelijk te maken.
Een essentieel onderdeel van onze aanpak is het kwantificeren op het niveau van de Europese Unie als geheel, waarbij de indicatoren als gemiddelden voor de 27 lidstaten worden genomen. Met deze resoluut Europese aanpak proberen we de verleiding te weerstaan om van de Green Deal een schoonheidswedstrijd te maken tussen “goede studenten” en “domoren”.
Specifieke nationale kenmerken maken dergelijke vergelijkingen op landenniveau vaak zinloos. Fundamenteler is dat de logica van rivaliteit en concurrentie genoeg schade aanricht op fiscaal, budgettair en sociaal gebied om te rechtvaardigen dat deze wordt vermeden op het gebied van ecologische transitie. De Green Deal is een gemeenschappelijke strategie voor de komende decennia. Het is op het niveau van de Europese Unie dat het succes (of falen) ervan het best kan worden gemeten.
De “Green Deal Radar” is de verzamelindicator die we hebben ontwikkeld om in één oogopslag de stand van zaken van de Green Deal te kunnen beoordelen. Het toont de voortgang van de vier pijlers van de Europese strategie.
Uit deze grafiek komen twee veelzeggende feiten naar voren: het eerste is dat de Green Deal op schema ligt wat betreft de bestaande indicatoren. De vooruitgang ten opzichte van de 2030-doelstellingen varieert van twee derde (voor de pijler “Energie en klimaat”) tot een kwart (voor “Landbouw en voedsel”). Maar de tweede realiteit is dat de Green Deal sterk scheefgetrokken is ten gunste van de energie-klimaatpijler. De andere drie pijlers laten slechts een kwart tot een derde vooruitgang in de richting van hun doelen zien. (“Landbouw en voedsel” laten de minste vooruitgang zien, wat een nuttig licht werpt op de verhitte discussie over milieuregelgeving die landbouwkringen de afgelopen maanden in beroering heeft gebracht.)
We kunnen dan meer in detail kijken naar de specifieke dynamiek van elk van deze pijlers om een beter inzicht te krijgen in de veranderingen die gaande zijn (in het licht van de bestaande indicatoren, die, dat mag niet vergeten worden, nog steeds slechts gedeeltelijk zijn).
De pijler energie-klimaat heeft de meeste objectief kwantificeerbare indicatoren die in de Europese wetgeving zijn vastgelegd (zes in totaal). Dat is niet verwonderlijk, aangezien deze pijler centraal staat in de strategie die in december 2019 is uitgestippeld en die wordt gedefinieerd door de ambitie om “het eerste klimaatneutrale continent te zijn”. Helaas stuit dit specifieke doel op een realiteit die uit de gegevens naar voren komt.
Terwijl de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen ontegenzeggelijk groot is voor de EU als geheel, met meer dan de helft van de afgelegde afstand naar de doelstelling voor 2030, is de trend naCovid-19 minder indrukwekkend. De emissies zijn in 2021 weer sterk gestegen (en werden niet gecompenseerd door de daling in 2022). Hun reductie blijft te traag, volgens het Europees Milieuagentschap.
De koolstofneutraliteitsstrategie van de EU gaat er bovenal van uit dat de resterende bruto emissies (die niet tot nul gereduceerd zullen worden) geabsorbeerd zullen worden door koolstofputten. De indicator voor de absorptie van emissies door koolstofputten is de afgelopen tien jaar echter sterk gedaald als gevolg van de klimaatcrisis zelf (die, naast andere schade, gigantische bosbranden veroorzaakt en ecosystemen aantast). Ons Green Deal Kompas legt daarom de vinger op een ernstige tekortkoming in de strategie van Europa, een tekortkoming die onvoldoende bekend is. Het pact is gefocust op zijn energie- en klimaatdoelstellingen en besteedt te weinig aandacht aan de vitaliteit van ecosystemen, die uiteindelijk het succes zal bepalen.
Een analyse van de pijler “Hulpbronnen en vervuiling” brengt nog een andere onevenwichtigheid aan het licht: hoewel de emissies dalen, is het verbruik van natuurlijke hulpbronnen tien jaar geleden gestopt met dalen. De Europese economie is dus verre van duurzaam. Evenzo laten de indicatoren voor “Biodiversiteit en ecosystemen” een reële en bemoedigende vooruitgang zien in de richting van de 2030-doelstellingen voor het behoud van land- en zeegebieden, maar ook een afname van vogelsoorten (die een bredere erosie van de biodiversiteit van de EU weerspiegelt, met name van insecten- en amfibiepopulaties) die sinds het begin van de jaren negentig niet is afgenomen en de afgelopen twee decennia zelfs is versneld. Er zijn natuurlijk nog andere onevenwichtigheden die niet kunnen worden gemeten met onze tool, te beginnen met het gebrek aan sociale ambitie in de Green Deal zoals die er nu uitziet.
Het Green Deal Kompas is daarom een onvolmaakte beoordelingstool. Het moet worden verbeterd en uitgebreid naarmate de Green Deal indicatoren preciezer en talrijker worden. Toch werpt de tool objectief licht op een aantal lopende controverses en geeft het een duidelijk antwoord op de vraag aan het begin van dit artikel: “Behaalt de Europese Green Deal zijn doelstellingen?”
Met het Kompas kunnen we zeggen van wel, zij het op een onevenwichtige manier – wat het nog broze succes in gevaar kan brengen.
Vertaald door Harry Bowden
